Iets goeds aannemen zonder schuldgevoel of angst om het te verliezen

Iemand geeft u een cadeau, helpt u met een probleem of biedt u iets aan dat u al lange tijd nodig had. Toch voelt u niet alleen blijdschap. Misschien denkt u meteen: ‘Wat ben ik hem nu verschuldigd?’ Of u geniet nauwelijks van een nieuwe, prettige situatie omdat u zich al afvraagt wat er gebeurt als u die weer kwijtraakt.

Dankbaarheid raakt op zulke momenten gemakkelijk vermengd met een gevoel van verplichting of verliesangst. Iets goeds aannemen betekent niet dat u eerlijkheid uit het oog verliest of doet alsof niets ooit verandert. Het gaat erom dat u onderscheid maakt tussen oprechte waardering, een concrete afspraak en innerlijke druk die u ervan weerhoudt om van iets goeds te genieten.

Dankbaarheid is niet hetzelfde als een schuld

Als iemand iets voor u doet, is het natuurlijk om daarop te reageren. U kunt bedanken, belangstelling tonen of de hulp soms later beantwoorden. Het wordt lastig wanneer u van elk vriendelijk gebaar automatisch een rekening maakt die u zo snel mogelijk moet vereffenen.

U kunt het verschil zien aan de hand van een eenvoudige vraag: Was er een afspraak dat u iets zou teruggeven? Dan is er sprake van een verplichting. Zo niet, dan kan het gewoon gaan om een cadeau, een vriendelijk gebaar of hulp die u kunt aannemen zonder meteen iets terug te doen.

Waarom iets aannemen ongemakkelijk kan voelen

Sommige mensen voelen zich zekerder in de rol van gever, organisator of helper. Als ze ineens iets ontvangen, kunnen ze zich ongemakkelijk voelen, wantrouwig worden of de behoefte krijgen om de balans meteen te herstellen.

Daar kunnen verschillende redenen voor zijn. Misschien wilt u niet afhankelijk overkomen, of bent u bang dat er verborgen verwachtingen zijn. Het kan ook zijn dat hulp vroeger voorwaarden had. Zonder meer informatie hoeft u niet op zoek te gaan naar één vaste oorzaak. Het is praktischer om op te merken welke gedachte automatisch bij u opkomt.

Dat kan bijvoorbeeld zijn:

• ‘Ik moet iets terugdoen.’
• ‘Waarom doet diegene dit eigenlijk voor mij?’
• ‘Ik verdien dit niet.’
• ‘Nu zal diegene wel iets van me willen.’

Zo’n gedachte hoeft niet waar te zijn. Ze kan wel een signaal zijn dat iets aannemen bij u meer oproept dan alleen blijdschap.

Bedank eerst, in plaats van meteen iets terug te doen

Als u de neiging hebt om op elke vriendelijkheid te reageren met een wederdienst, probeer dan een korte pauze in te lassen tussen aannemen en terugdoen. Erken eerst wat er is gebeurd.

U kunt bijvoorbeeld zeggen:

• ‘Dank je, dit heeft me echt geholpen.’
• ‘Wat aardig van je, dat waardeer ik.’
• ‘Dank je, daar ben ik blij mee.’
• ‘Ik waardeer het dat je aan me hebt gedacht.’

Met zulke zinnen belooft u niets, maar laat u wel merken dat het gebaar voor u betekenis heeft. Als er later vanzelf een gelegenheid ontstaat om de ander te helpen, kunt u dat doen omdat u dat wilt, niet omdat u zo snel mogelijk van een ongemakkelijk schuldgevoel af wilt.

Wederkerigheid hoeft u niet per gebaar bij te houden

In gezonde relaties is er vaak sprake van wederkerigheid, maar die hoeft niet op een nauwkeurige boekhouding te lijken. De ene persoon helpt bij een verhuizing, de andere luistert een paar maanden later naar een lastig probleem. Soms geeft de een tijdelijk meer omdat de ander dat op dat moment niet kan.

Als u elk vriendelijk gebaar afzonderlijk gaat tellen, kunt u het grotere geheel van de relatie uit het oog verliezen. Een nuttigere vraag is: Is deze relatie op de lange termijn wederzijds en respectvol?

Als dat zo is, hoeft één situatie waarin de balans niet gelijk is geen probleem te zijn. Maar als u het gevoel hebt dat de ander stelselmatig hulp geeft in ruil voor gehoorzaamheid, aandacht of wederdiensten, is er iets anders aan de hand. Dan is het zinvol om uw grenzen aan te geven en druk niet als ‘dankbaarheid’ te bestempelen.

Dankbaarheid betekent niet dat u alles moet aannemen

U mag een cadeau of hulp weigeren als u zich er niet prettig bij voelt, als er voorwaarden aan verbonden zijn of als het uw grenzen overschrijdt. Dankbaar zijn betekent niet dat u op elk gebaar ja moet zeggen.

U kunt bijvoorbeeld zeggen: ‘Dank je dat je aan me hebt gedacht, maar ik wil dit niet aannemen.’ Of: ‘Ik waardeer het aanbod, maar ik moet dit op een andere manier oplossen.’

Iets kunnen aannemen en iets kunnen weigeren horen bij elkaar. Als u weet dat u nee kunt zeggen, kunt u gemakkelijker bepalen welke gebaren u uit vrije wil wilt aannemen.

Wanneer blijdschap over iets nieuws omslaat in angst om het kwijt te raken

Een andere situatie ontstaat wanneer u eindelijk iets krijgt wat u lange tijd hebt gemist. Dat kan een rustiger thuis zijn, een hechte relatie, een betere werksituatie of gewoon wat meer zekerheid in het dagelijks leven. In plaats van van de verandering te genieten, vraagt u zich af hoe lang die zal duren.

Een zekere mate van voorzichtigheid is normaal. Dingen kunnen veranderen en sommige verliezen zijn niet helemaal uit te sluiten. Maar als uw aandacht alleen nog uitgaat naar wat er mis kan gaan, is het goede er wel, terwijl u het vooral beleeft als iets wat u in de toekomst zult verliezen.

Het helpt om twee vragen uit elkaar te houden:

1. Is er een concreet risico waarop ik kan reageren?
2. Of denk ik alleen na over het feit dat niets voor altijd is?

Als er een concreet risico is, kan een praktische stap zinvol zijn. Is dat er niet, dan levert verder piekeren mogelijk geen extra gevoel van veiligheid op.

Van iets genieten betekent niet dat u doet alsof het blijft

Dankbaarheid hoeft niet te berusten op de gedachte dat iets goeds voor altijd zal blijven. U kunt juist waarderen wat er nu is, omdat u weet dat het leven verandert.

In plaats van ‘Ik hoop dat ik dit nooit kwijtraak’ kunt u preciezer zeggen: ‘Ik ben blij dat ik dit nu heb en wil er bewust bij stilstaan.’ Het is geen positieve spreuk, maar een manier om uw aandacht te verplaatsen van een onbestemde toekomst naar wat er werkelijk op dit moment is.

Dat kan ook bij kleine genoegens helpen. Een lekkere maaltijd is voorbij, bezoek gaat weer naar huis en een rustige ochtend maakt plaats voor een werkdag. Dat zulke momenten tijdelijk zijn, maakt ze niet minder waardevol.

Maak onderscheid tussen waardering en idealisering

Dankbaarheid oefenen betekent niet dat u zichzelf moet wijsmaken dat alles goed is. U kunt uw nieuwe huis waarderen en tegelijk de tekortkomingen ervan aanpakken. U kunt dankbaar zijn voor hulp en tegelijkertijd opmerken dat de manier waarop er met u werd gesproken niet prettig was.

Als dankbaarheid wordt gebruikt om kritiek te verbieden, verliest ze haar praktische waarde. De gedachte ‘Ik zou dankbaar moeten zijn, dus ik mag niet klagen’ kan een echt probleem onzichtbaar maken.

Het is nuttiger om twee dingen tegelijk toe te laten:

• ‘Dit waardeer ik.’
• ‘Dit zou ik graag anders zien.’

Zo betekent dankbaarheid niet dat u ongemak ontkent. U ziet juist beter wat goed is en wat nog aandacht nodig heeft.

Sta bij herinneringen stil bij wat u wilt meenemen

Oude foto’s, voorwerpen of plekken kunnen u herinneren aan mensen en periodes die geen deel meer uitmaken van uw huidige leven. Dankbaarheid hoeft hier niet te betekenen dat u het verleden probeert terug te halen of ervan uitgaat dat alles toen goed was.

U kunt uzelf een paar eenvoudige vragen stellen:

• Wat waardeer ik aan deze periode?
• Welke persoon of ervaring heeft invloed op mij gehad?
• Wat daarvan wil ik meenemen in mijn leven nu?
• Wat wil ik juist niet opnieuw meemaken?

Zo kan een herinnering u richting geven in het heden, in plaats van dat u het verleden idealiseert.

Een bedankje hoeft niet groots te zijn

Als u iemand uw dankbaarheid wilt laten blijken, hoeft u niet te wachten op het juiste moment of een groot gebaar voor te bereiden. Vaak is het genoeg om iets concreets te benoemen.

In plaats van het algemene ‘Bedankt voor alles’ kunt u persoonlijker zeggen: ‘Dank je dat je me vorige week belde toen ik een moeilijke dag had.’ Of: ‘Ik waardeer het dat je die taak uitlegde zonder me het gevoel te geven dat ik dom was.’

Concreet zijn helpt ook uzelf. U houdt zich dan niet bezig met de abstracte plicht om ‘dankbaar te zijn’, maar merkt op wat voor u precies waardevol was.

Probeer deze week een eenvoudige oefening

U hoeft geen verplicht dagboek of avondritueel in te voeren. Probeer één week lang drie momenten op te merken waarop u iets goeds hebt ontvangen of meegemaakt.

Stel uzelf bij elk moment de volgende vragen:

1. Wat heb ik gekregen of meegemaakt?
2. Wat waardeer ik eraan?
3. Is er een echte verplichting ontstaan, of voel ik alleen dat ik iets moet terugdoen?
4. Kan ik hiervan genieten zonder meteen bang te zijn dat ik het kwijtraak?
5. Als ik wil reageren, wat is dan een natuurlijk bedankje en wat doe ik alleen uit druk?

Het doel is niet om koste wat kost ‘dankbaarder’ te worden. Het is praktischer om te herkennen wanneer een schuldgevoel of angst om iets kwijt te raken u belemmert om goede dingen te ontvangen zoals ze zich aandienen.