Wyobraź sobie, że do kolejnej wypłaty za pracę dorywczą został tydzień, a na koncie prawie nic nie ma. Albo pojawia się nieplanowany wydatek: dojazd, szkolne wydarzenie czy uszkodzona rzecz. W takiej chwili kusi, by jak najszybciej rozwiązać problem: pożyczyć pieniądze, poprosić rodziców albo liczyć, że jakoś się znajdą. Bardziej pomocny będzie prosty plan, który pozwoli ograniczyć zbędne wydatki, ustalić rzeczywisty brakujący budżet i wybrać rozwiązanie, które nie stworzy kolejnego problemu.
Nie chodzi wyłącznie o oszczędzanie. Taki sposób działania pomaga odróżnić pilne wydatki od tych, które mogą poczekać, zdecydować, kiedy sięgnąć po oszczędności, i przyznać, kiedy bez pomocy lub dodatkowego dochodu trudno będzie sobie poradzić.
Najpierw ustal, ile naprawdę brakuje
Stwierdzenie „nie mam pieniędzy” może oznaczać bardzo różne sytuacje. Jedna osoba nie ma na kino w weekend, inna na dojazd do szkoły albo obowiązkową opłatę. Dlatego zacznij od dokładnego podsumowania.
Wystarczą trzy informacje:
- Ile pieniędzy masz teraz: gotówka i dostępne środki na koncie.
- Ile musisz wydać przed kolejnym wpływem: tylko na rzeczywiście niezbędne wydatki.
- Kiedy otrzymasz następne pieniądze: wypłatę za pracę dorywczą, kieszonkowe lub inne ustalone środki.
Porównanie dostępnych pieniędzy z koniecznymi wydatkami pokaże, czy chodzi o niewielki niedobór, czy o poważniejszy problem.
Podziel wydatki na konieczne i takie, które mogą poczekać
Gdy pieniędzy jest mało, zaplanowane zakupy nie mają jednakowego priorytetu. Warto podzielić je na trzy grupy.
| Grupa | Przykład | Co zrobić |
|---|---|---|
| Konieczne | Dojazdy, opłata szkolna, podstawowe jedzenie | W pierwszej kolejności zabezpiecz pieniądze na te wydatki |
| Mogą poczekać | Ubrania, gra, dodatek, wyjście do kina | Przełóż zakup do następnego wpływu |
| Można ograniczyć | Przekąski, drobne zakupy, płatne usługi | Tymczasowo zmniejsz wydatki lub z nich zrezygnuj |
Nie chodzi o to, by odmawiać sobie wszystkiego, co sprawia przyjemność. To krótkoterminowa decyzja, która pomoże przetrwać trudniejszy okres bez zaciągania kolejnego długu.
Oszczędności są właśnie na nieprzewidziane wydatki
Nastolatek, który odkłada część pieniędzy, może uznać, że nie wolno mu ich ruszać w żadnej sytuacji. Oszczędności nie są jednak nietykalną ekspozycją. Ich celem jest pokrywanie ważnych, nieplanowanych wydatków.
Przed sięgnięciem po oszczędności zadaj sobie pytanie: Czy ten wydatek jest konieczny i czy nie dało się go rozsądnie uwzględnić w zwykłym budżecie?
Jeśli odpowiedź brzmi „tak”, wykorzystanie oszczędności może być lepszym rozwiązaniem niż pożyczka. Warto jednak zaplanować, jak stopniowo je uzupełnisz po otrzymaniu kolejnych pieniędzy.
Dodatkowy zarobek pomoże tylko wtedy, gdy wpłynie na czas
Jeśli brakuje na przykład dwudziestu złotych, a do kolejnego wpływu zostało dziesięć dni, dodatkowa praca dorywcza lub jednorazowe zlecenie mogą być rozsądnym rozwiązaniem. Trzeba jednak sprawdzić, czy pieniądze będą dostępne przed terminem wydatku.
Częstym błędem jest uwzględnianie dochodu, który nie jest jeszcze pewny. Obietnica pracy dorywczej to nie to samo co pieniądze na koncie.
Pożyczka nie pomoże, jeśli nie wiesz, z czego ją spłacisz
Pożyczenie pieniędzy może wydawać się najszybszym wyjściem. W rzeczywistości przenosi dzisiejszy niedobór na przyszłość. Zanim pożyczysz, ustal, z jakiego konkretnego dochodu oddasz pieniądze.
Przed podjęciem decyzji odpowiedz sobie na cztery pytania:
- Ile dokładnie potrzebuję pożyczyć?
- Kiedy oddam pieniądze?
- Z czego je oddam?
- Co zrobię, jeśli planowany dochód nie wpłynie?
Jeśli nie znasz odpowiedzi na dwa ostatnie pytania, pożyczka może pogłębić problem.
Pomoc rodziców może mieć jasno ustalone zasady
Poproszenie rodziców o pomoc nie oznacza automatycznie porażki w budowaniu samodzielności finansowej. Ważne, czy jest to przemyślane wsparcie, czy powtarzające się ratowanie sytuacji bez zmiany nawyków.
Możesz przedstawić sprawę konkretnie: „Brakuje mi piętnastu złotych na dojazdy do końca tygodnia. Zrezygnowałem z pozostałych zakupów, a w piątek dostanę pieniądze za pracę dorywczą. Czy możemy się umówić, że wtedy wam je oddam?”.
Takie podejście pokazuje, że nastolatek zna skalę problemu i ma plan, jak wrócić do zwykłego gospodarowania pieniędzmi.
Jeśli pieniędzy regularnie brakuje, to nie przypadek
Jednorazowy, nieplanowany wydatek może przydarzyć się każdemu. Jeśli jednak pieniędzy brakuje przed każdym kolejnym wpływem, problem prawdopodobnie nie wynika z przypadku, lecz ze sposobu planowania wydatków.
Warto wtedy przejrzeć wydatki z ostatnich dwóch do czterech tygodni i sprawdzić, na co przeznaczone były pieniądze. Nie musisz śledzić każdej złotówki bez końca. Już krótki zapis może ujawnić powtarzające się koszty.
Zwróć szczególną uwagę na:
- częste drobne zakupy, które pojedynczo wydają się nieistotne,
- subskrypcje i płatności automatyczne,
- spontaniczne zakupy po otrzymaniu pieniędzy,
- pożyczanie pieniędzy innym, jeśli później brakuje ich na własne zobowiązania.
Pożyczanie pieniędzy znajomym też jest decyzją finansową
Jeśli nastolatek pożycza komuś pieniądze, powinien brać pod uwagę, że mogą nie wrócić na czas. Nie warto więc pożyczać kwoty, której sam będzie potrzebować na konieczne wydatki.
Pomaga prosta zasada: nie pożyczaj pieniędzy, które mają już konkretne przeznaczenie. Jeśli są odłożone na dojazdy, szkołę lub ustalony cel, nie stają się wolnymi środkami tylko dlatego, że aktualnie leżą na koncie.
Po rozwiązaniu problemu popraw swój plan, nie tylko saldo
Gdy sytuacja się ustabilizuje, warto na chwilę do niej wrócić. Nie po to, by się obwiniać, lecz by sprawdzić, czy następnym razem da się uniknąć podobnego problemu.
Pomogą cztery pytania:
- Czy ten wydatek rzeczywiście był nieprzewidziany? A może po prostu o nim zapomniałem?
- Czy miałem oszczędności? Jeśli nie, jaką niewielką kwotę mogę zacząć odkładać?
- Jakie wydatki mogłem ograniczyć wcześniej?
- Jaki jeden nawyk zmienię przy następnym wpływie?
Dzięki temu problem finansowy staje się praktyczną lekcją, a nie tylko nieprzyjemnym epizodem.
Prosty plan działania, gdy nagle brakuje pieniędzy
Jeśli sytuacja się powtórzy, nastolatek może działać w następującej kolejności:
- Policz dostępne pieniądze.
- Zapisz konieczne wydatki do kolejnego wpływu.
- Odłóż wszystko, co może poczekać.
- Wykorzystaj odpowiednią część oszczędności, jeśli je masz i chodzi o naprawdę nieprzewidziany wydatek.
- Rozważ dodatkowy zarobek, jeśli pieniądze wpłyną odpowiednio wcześnie.
- Pożyczaj dopiero wtedy, gdy znasz sposób i termin spłaty.
- Po rozwiązaniu sytuacji zmień jeden nawyk finansowy.
Taki plan nie uczy nastolatka wyłącznie „niemania wydatków”. Uczy podejmowania decyzji we właściwej kolejności. Znaczenie edukacji finansowej widać szczególnie wtedy, gdy plan się nie sprawdza i trzeba rozsądnie wybrać kolejny krok.
