Przed prezentacją, nowym wyzwaniem w pracy czy nauką umiejętności możesz pomyśleć: „Nie dam sobie rady”. Czasem najbardziej przeszkadza niepewność, która nie pozwala wykorzystać umiejętności już opanowanych. Innym razem problem jest bardziej praktyczny: brakuje doświadczenia, informacji albo treningu.
Warto rozpoznać, z którą sytuacją masz do czynienia. Jeśli brak przygotowania uznasz za niski poziom pewności siebie, możesz próbować się motywować, nie robiąc realnych postępów. Jeśli zaś niepewność pomylisz z brakiem umiejętności, możesz przygotowywać się bez końca, wciąż uznając, że to za mało. Dlatego pytaj nie tylko „czy wierzę w siebie?”, ale też „na czym opieram tę pewność?”
Pewność siebie i przygotowanie to nie to samo
W codziennych sytuacjach pewność siebie może oznaczać gotowość do działania mimo niepewności, przyjmowania informacji zwrotnej i popełniania błędów bez natychmiastowego wniosku, że nic nie potrafisz. Przygotowanie jest bardziej konkretne: chodzi o znajomość potrzebnego sposobu działania, dostęp do informacji i przećwiczenie tego, co cię czeka.
Możesz być dobrze przygotowany, a mimo to odczuwać zdenerwowanie. Możesz też sprawiać wrażenie bardzo pewnej siebie osoby, choć brakuje ci podstawowej wiedzy. Żaden z tych stanów sam w sobie nie przesądza o tym, jak poradzisz sobie z zadaniem.
| Sytuacja | Czego może brakować | Rozsądny pierwszy krok |
|---|---|---|
| Wiesz, co zrobić, ale boisz się zacząć | Zaufania do własnych umiejętności | Wykonać mały krok próbny |
| Nie wiesz, od czego zacząć ani jak postępować | Wiedzy lub przygotowania | Uzupełnić informacje i przećwiczyć podstawy |
| Wciąż się przygotowujesz, choć zadanie udaje ci się na próbę | Gotowości do zaakceptowania niepewności | Przejść od przygotowań do działania w rzeczywistej sytuacji |
| Wciąż popełniasz ten sam błąd | Konkretnie określonej umiejętności | Skupić trening na słabym punkcie |
Zamiast na odczuciach, oprzyj się na faktach
Niepewność jest prawdziwym odczuciem, ale nie zawsze trafnie opisuje twoje umiejętności. Przed ważnym zadaniem spróbuj więc na chwilę odłożyć pytanie o to, jak się czujesz, i przyjrzeć się konkretnym dowodom.
Zadaj sobie na przykład takie pytania:
- Czy robiłem już coś podobnego? Nie musi to być identyczne zadanie, wystarczy zbliżony poziom trudności.
- Czy potrafię wyjaśnić, jak należy postępować? Jeśli tak, prawdopodobnie znasz podstawy.
- Co potrafię zrobić samodzielnie? To konkretniejszy wskaźnik niż ogólne stwierdzenie „jestem w tym dobry”.
- W którym miejscu zatrzymuję się podczas próby? To pokaże, co wymaga dalszego treningu.
- Jakie informacje zwrotne powtarzały się wcześniej? Pojedyncza pochwała lub krytyka nie musi przesądzać o ocenie, ale powtarzający się wzorzec jest bardziej przydatny.
W ten sposób uzyskasz bardziej realistyczny obraz sytuacji. Pewność siebie będzie opierać się nie tylko na dodającym otuchy zdaniu, lecz także na tym, co już umiesz i co jeszcze warto uzupełnić.
Kiedy problemem jest rzeczywiście brak przygotowania
Jeśli okaże się, że nie znasz podstawowego sposobu działania, brakuje ci doświadczenia albo nigdy nie próbowałeś wykonać danego zadania, sama praca nad wewnętrznym dialogiem może nie wystarczyć. Potrzebujesz zmniejszyć różnicę między wymaganiami zadania a tym, co obecnie potrafisz.
Na przykład podczas prezentacji możesz znać treść, ale nigdy nie mówić jej na głos. W nowym zadaniu w pracy możesz rozumieć cel, lecz nie znać konkretnego narzędzia. Ucząc się języka obcego, możesz mieć duży zasób słownictwa, ale niewiele ćwiczyć spontaniczną rozmowę.
Podziel przygotowania na konkretne słabe punkty:
- Określ wymagania: co dokładnie trzeba umieć zrobić w tej sytuacji?
- Znajdź lukę: z którą częścią nie radzisz sobie jeszcze wystarczająco pewnie?
- Ćwicz ją osobno: skup się na konkretnym problemie, a nie na całym zadaniu.
- Sprawdź postępy: ponownie spróbuj w porównywalnych warunkach.
Przygotowania powinny przynosić widoczny rezultat. Jeśli po treningu potrafisz zrobić coś, co wcześniej ci nie wychodziło, masz konkretny dowód postępu.
Gdy jesteś przygotowany, ale wciąż czujesz się niegotowy
Inaczej jest, gdy wielokrotnie udało ci się wykonać zadanie, rozumiesz je, a mimo to wciąż je odkładasz. W takiej sytuacji dalsza nauka lub dopracowywanie szczegółów może niewiele zmienić.
Typowym sygnałem jest przesuwanie granicy gotowości. Najpierw chcesz jeszcze raz spróbować, potem zasięgnąć kolejnej rady, obejrzeć następny film albo coś ponownie sprawdzić. Po każdym kroku pojawia się nowy powód, by uznać, że nadal nie jesteś gotowy.
Może wtedy pomóc ustalenie minimalnych kryteriów gotowości. Na przykład:
- potrafię wygłosić prezentację dwa razy bez poważnego zacięcia,
- znam trzy główne punkty i umiem odpowiedzieć na podstawowe pytania,
- potrafię wykonać nowe zadanie z jedną kontrolą, a nie przy ciągłej pomocy,
- umiem wykonać podstawowe czynności związane z nową umiejętnością bez korzystania z instrukcji.
Gdy spełnisz te warunki, następnym krokiem nie jest dalsze przygotowywanie się, lecz zdobycie doświadczenia w prawdziwej sytuacji. Może ono nadal wiązać się z dyskomfortem, ale dostarczy informacji, których nie da się uzyskać podczas samych przygotowań.
Nie myl zdenerwowania z brakiem umiejętności
Zdenerwowanie przed trudną sytuacją samo w sobie nie oznacza, że jesteś źle przygotowany. Może pojawić się również wtedy, gdy wiesz, co robisz. Problem zaczyna się, gdy z chwilowego odczucia wyciągasz wniosek na temat swojej wartości lub umiejętności.
„Denerwuję się” opisuje stan. „Nie nadaję się do tego” jest już oceną. To nie to samo. Stan może zmienić się w ciągu kilku minut, a umiejętność jest pojęciem szerszym i bardziej stabilnym.
Przed zadaniem spróbuj dokładniej nazwać sytuację. Zamiast „jestem do niczego” powiedz sobie: „Denerwuję się, ale znam sposób działania” albo „Jeszcze nie opanowałem tej części i muszę ją przećwiczyć”.
Informacja zwrotna pomaga trafniej znaleźć problem
Konstruktywna informacja zwrotna może pomóc odróżnić niepewność od braku umiejętności, jeśli jest konkretna. Ogólne uwagi w rodzaju „było dobrze” albo „musisz bardziej w siebie wierzyć” niewiele wyjaśniają.
Bardziej pomocne będą pytania:
- Co konkretnie się sprawdziło?
- W którym miejscu wykonanie było niejasne lub słabe?
- Czy problem dotyczy wiedzy, sposobu wykonania czy stresu?
- Co najbardziej poprawiłoby następny rezultat?
Jeśli informacje zwrotne regularnie wskazują ten sam techniczny niedostatek, masz jasny cel treningowy. Jeśli inni oceniają twoje wykonanie jako wystarczające, a ty wciąż uważasz je za porażkę, przyjrzyj się własnym kryteriom i oczekiwaniom.
Porażka nie jest automatycznym dowodem braku umiejętności
Gdy coś się nie uda, naturalnie chcesz wiedzieć dlaczego. Problem pojawia się, gdy od razu wyciągasz osobisty wniosek: „Nie nadaję się do tego”. Niepowodzenie może mieć wiele przyczyn: niewystarczające przygotowanie, błędną ocenę sytuacji, brak doświadczenia, nieodpowiednią strategię, zbyt trudne warunki albo błąd popełniony podczas jednej konkretnej próby.
Po niepowodzeniu przeanalizuj najpierw wykonanie, a nie własną wartość:
- Co się wydarzyło? Opisz rezultat bez oceniania siebie.
- Na co miałem wpływ?
- Co wiedziałem, ale czego nie wykorzystałem?
- Czego jeszcze nie wiedziałem albo nie przećwiczyłem?
- Co zmienię przy następnej próbie?
W ten sposób niepowodzenie staje się źródłem informacji. Nie musisz uznawać go za pozytywne doświadczenie. Wystarczy, że wykorzystasz je lepiej niż jako dowód, że czegoś „nie potrafisz”.
Uważaj na drugą skrajność, czyli nadmierną pewność siebie
Budowanie zaufania do własnych umiejętności nie oznacza wmawiania sobie, że jesteś przygotowany na wszystko. Realistyczna pewność siebie obejmuje także umiejętność powiedzenia: tego jeszcze nie wiem, w tym potrzebuję pomocy, to muszę przećwiczyć.
Nadmierna pewność siebie może prowadzić do lekceważenia przygotowań. Ktoś polega na improwizacji, nie sprawdza szczegółów lub ignoruje informacje zwrotne. Rezultatem może być słabsze wykonanie, które paradoksalnie jeszcze bardziej osłabi pewność siebie.
Najstabilniejsza pewność siebie łączy więc dwie rzeczy: gotowość do działania mimo pewnej niepewności oraz uczciwe przyznanie, czego jeszcze nie umiesz.
Prosta kontrola przed kolejnym wyzwaniem
Przed prezentacją, nowym zadaniem w pracy, egzaminem lub nauką nowej umiejętności przejdź krótką listę kontrolną:
- Czy wiem, czego wymaga ode mnie ta sytuacja?
- Czy mam potrzebną wiedzę lub znam podstawowy sposób działania?
- Czy próbowałem już wykonać to w praktyce albo na próbę?
- Czy potrafię wskazać konkretny słaby punkt?
- Jeśli przygotowanie jest wystarczające, czego właściwie się obawiam?
Jeśli nie spełniasz trzech pierwszych warunków, prawdopodobnie najbardziej potrzebujesz przygotowania. Jeśli je spełniasz, ale nadal nie możesz ruszyć z miejsca, kolejnym krokiem może być zaakceptowanie pewnego poziomu niepewności i podjęcie działania w realnej sytuacji.
Pewność siebie nie musi oznaczać, że wątpliwości znikają. Ważniejsze jest, by rozpoznawać, które z nich wskazują na rzeczywistą lukę, a które towarzyszą sytuacji, do której masz już wystarczające umiejętności, by spróbować.
