Je kiest een opleiding, een werkproject of een manier om je op een examen voor te bereiden. Een paar weken later valt het resultaat tegen en denk je al snel: ‘Ik heb verkeerd gekozen.’ Maar een tegenvallende uitkomst betekent niet automatisch dat de beslissing zelf slecht was. Je kunt op basis van redelijke informatie een goede keuze hebben gemaakt en toch te maken krijgen met omstandigheden waar je geen invloed op had.
Wie echt wil leren van beslissingen, moet twee vragen uit elkaar houden: hoe zorgvuldig je destijds hebt gekozen en wat pas later duidelijk werd. Zo kun je toekomstige keuzes verbeteren zonder eindeloos naar het verleden terug te keren.
Een goed resultaat betekent niet automatisch een goede beslissing
Stel dat je besluit niet voor een toets te leren, omdat eerdere toetsen eenvoudig waren. Toevallig krijg je vragen die je kent en haal je een goed resultaat. De uitkomst is positief, maar het besluitvormingsproces was zwak. Andersom kun je je goed voorbereiden en een verstandige aanpak kiezen, maar toch een uitzonderlijk moeilijke opdracht krijgen.
Vraag bij een terugblik dus niet alleen of het ‘goed is afgelopen’. Kijk liever naar de kwaliteit van de informatie, criteria en stappen waarover je beschikte toen je de beslissing nam.
| Vraag | Wat beoordeel je? |
|---|---|
| Wat wist ik voordat ik de beslissing nam? | De kwaliteit van de beschikbare informatie |
| Waarmee vergeleek ik de mogelijkheden? | De duidelijkheid van de criteria |
| Wat nam ik alleen maar aan? | Onzekere inschattingen en verwachtingen |
| Wat beïnvloedde de uitkomst pas later? | Nieuwe omstandigheden die losstonden van de oorspronkelijke beslissing |
| Wat zou ik de volgende keer anders doen? | Een bruikbare les |
Leg je beslissing vast voordat je de uitkomst kent
Een terugblik kan onnauwkeurig zijn, omdat je na afloop dingen weet die je eerder niet wist. Daardoor lijkt het al snel alsof je die informatie ‘toch had moeten zien aankomen’. Een korte notitie voordat je beslist, helpt je je oorspronkelijke redenering vast te leggen.
Je hoeft daarvoor geen uitgebreid dagboek bij te houden. Noteer bij een belangrijke keuze bijvoorbeeld:
- De beslissing: wat kies je precies?
- Het belangrijkste doel: wat moet de keuze oplossen of opleveren?
- De belangrijkste criteria: bijvoorbeeld tijd, kwaliteit, risico of de mogelijkheid om van keuze te veranderen.
- Je aannames: wat verwacht je, maar weet je niet zeker?
- Je grootste zorg: wat kan de beslissing ondermijnen?
- De reden voor je keuze: waarom lijkt deze optie op dit moment beter dan de andere?
Zo voorkom je dat je achteraf ongemerkt je verhaal aanpast. Bij de evaluatie kun je teruggaan naar wat je werkelijk wist, in plaats van naar wat nu vanzelfsprekend lijkt.
Bepaal wanneer het zinvol is om je beslissing te evalueren
Sommige keuzes kun je snel beoordelen, andere vragen tijd. Als je een nieuwe studiemethode één avond probeert, weet je nog niet of die bij je past. En de voordelen van een opleiding zijn misschien niet al na de eerste week zichtbaar.
Spreek daarom bij het nemen van de beslissing een geschikt evaluatiemoment af. Richt je tot die tijd op de uitvoering, in plaats van je keuze elke dag opnieuw te beoordelen. Een uitzondering is wanneer je nieuwe, belangrijke informatie ontdekt of er een risico ontstaat dat je niet kunt negeren.
In de praktijk kun je een nieuw studieritme bijvoorbeeld na twee weken evalueren, niet na elke afzonderlijke dag. Bij een korte taak volstaat een evaluatie na afloop. Voor een langlopend project kunnen meerdere controlemomenten nuttig zijn.
Houd feiten en gevoelens bij de evaluatie uit elkaar
Na een beslissing kun je opluchting, teleurstelling of onzekerheid voelen. Die gevoelens vertellen iets over je ervaring, maar bewijzen op zichzelf niet dat je keuze goed of fout was.
Stel dat je voor een uitdagende opleiding hebt gekozen. De eerste weken vallen zwaar en je denkt dat je een fout hebt gemaakt. Maar als je doel was een nieuwe vaardigheid te leren, zijn andere vragen relevanter: begrijp je de stof beter, kun je die toepassen en boek je vooruitgang met de opdrachten? Hoe zwaar het voelt, is belangrijk, maar beoordeel dat gevoel ook in relatie tot je doel.
Het helpt om je terugblik in twee delen op te splitsen:
- Wat er is gebeurd: concrete gebeurtenissen, resultaten en veranderingen.
- Hoe je het hebt ervaren: tevredenheid, spanning, vermoeidheid, opluchting of twijfel.
Beide onderdelen horen bij de evaluatie. Het wordt pas een probleem als het ene automatisch het andere vervangt.
Zoek naar verbeterpunten in het proces, niet naar een schuldige
Als een beslissing niet het verwachte resultaat oplevert, kan een terugblik makkelijk omslaan in zelfkritiek. ‘Ik had beter moeten weten’ geeft je echter geen concrete aanwijzing voor een volgende poging. Het is nuttiger om te ontdekken waar je het besluitvormingsproces had kunnen verbeteren.
Stel jezelf achtereenvolgens deze vragen:
- Ontbrak er belangrijke informatie? Zo ja, was het realistisch geweest om die vooraf te verzamelen?
- Hanteerde ik te veel criteria? Misschien vergeleek je details die niet belangrijk waren voor je doel.
- Negeerde ik een risico dat ik kende? Dat is iets anders dan een risico waar je niets van kon weten.
- Deed ik mijn beslissing af op basis van de mening van anderen? Advies kan nuttig zijn, maar jij bepaalt welke criteria voor jou gelden.
- Veranderden de omstandigheden nadat ik had beslist? Dan hoeft de oorspronkelijke keuze niet verkeerd te zijn geweest.
Haal uit deze evaluatie één of twee concrete inzichten, geen lijst van alles wat beter had gekund.
Verander de spelregels niet pas nadat je de uitkomst kent
Vooraf kun je bepalen dat je opleiding geslaagd is als je die naast je werk kunt volgen zonder je belangrijkste verplichtingen te verwaarlozen. Na afloop beoordeel je je beslissing misschien ineens op de vraag of je de beste van de groep was. Dan heb je het criterium achteraf veranderd.
Als je de maatstaf verschuift, wordt het moeilijker om van je keuzes te leren. Bepaal daarom vooraf ten minste één belangrijk criterium voor succes. Dat hoeft niet perfect meetbaar te zijn, maar het moet wel redelijk stabiel blijven.
Bij leren kan dat bijvoorbeeld betekenen dat je een onderwerp zonder aantekeningen kunt uitleggen, een bepaald type opdracht aankunt of een studieritme volhoudt dat op lange termijn werkt. Ontstaat er later een nieuw criterium, dan kun je dat toevoegen, maar benoem dat het pas tijdens je ervaring is ontstaan.
Maak onderscheid tussen omkeerbare en moeilijk terug te draaien keuzes
Niet elke keuze vraagt om dezelfde hoeveelheid analyse. Als je een beslissing gemakkelijk kunt veranderen, is het vaak nuttiger om sneller iets uit te proberen en daarna van het resultaat te leren. Bij keuzes met hoge kosten of grote gevolgen loont het meer om vooraf extra tijd aan de voorbereiding te besteden.
| Soort keuze | Geschikte aanpak |
|---|---|
| Gemakkelijk terug te draaien en goedkoop | Snel beslissen, een kleine test doen en vroeg evalueren |
| Gedeeltelijk terug te draaien | Duidelijke criteria, een proefperiode en een controlemoment |
| Moeilijk terug te draaien of kostbaar | Meer informatie verzamelen, risico’s controleren en de tijd nemen voor de beslissing |
Dit onderscheid helpt ook bij leren. Een nieuwe manier van aantekeningen maken kun je zonder veel risico proberen. Voor de keuze van een lange en dure opleiding is een grondiger vergelijking op zijn plaats.
Haal informatie uit advies, maar laat anderen niet voor je beslissen
De mening van iemand met meer ervaring kan je blik verruimen, vooral als diegene een risico of mogelijkheid ziet die jij over het hoofd hebt gezien. Het wordt lastig als je na een tegenvallende uitkomst niet meer weet waarom je voor die optie koos, behalve dat ‘iemand het had aangeraden’.
Als je advies vraagt, stel dan concrete vragen:
- Wat zie ik volgens jou over het hoofd?
- Welk risico zou jij als eerste controleren?
- Welk criterium vind jij het belangrijkst?
- Wat zou je van gedachten doen veranderen?
Leg de antwoorden vervolgens naast je eigen doel. Zo leer je van de ervaring van anderen zonder de verantwoordelijkheid voor je keuze bij iemand anders neer te leggen.
Maak van een mislukte keuze alleen een nieuwe regel als die zinvol is
Een vervelende ervaring kan je verleiden tot een veel te algemene regel. Als één online cursus niet bij je paste, betekent dat niet dat online leren nooit geschikt voor je is. Misschien lag het aan het tempo, de vorm van de opdrachten of het ontbreken van feedback.
Een bruikbare les is specifiek. In plaats van ‘ik kies nooit meer een online cursus’ kun je beter zeggen: ‘Bij mijn volgende cursus controleer ik vooraf of er praktijkopdrachten en feedback bij zitten.’
Een goede regel is toepasbaar in vergelijkbare situaties, maar niet overdreven algemeen. De regel moet je helpen bij een volgende, soortgelijke keuze en tegelijk ruimte laten voor andere omstandigheden.
Een korte terugblik na je beslissing is voldoende
Leren van je keuzes betekent niet dat je elke kleine beslissing uitgebreid moet analyseren. Neem na een afgesproken periode bij een belangrijke beslissing de tijd om vijf vragen te beantwoorden:
- Wat wilde ik met deze beslissing bereiken?
- Wat wist ik toen en wat nam ik alleen maar aan?
- Welk deel van de uitkomst kwam door mijn aanpak en welk deel door nieuwe omstandigheden?
- Wat zou ik bij een vergelijkbare keuze opnieuw doen?
- Wat is één ding dat ik de volgende keer anders zou doen?
Sluit je terugblik daarna af. Als er geen nieuwe informatie is, hoef je niet bij elke twijfel opnieuw op de beslissing terug te komen. Het doel is niet om een perfect verleden te vinden, maar om één bruikbare regel mee te nemen naar toekomstige beslissingen.
