Je praat met iemand die je net hebt ontmoet. Je wilt vriendelijk overkomen, maar langdurig oogcontact voelt ongemakkelijk. Als je even wegkijkt, vraag je je af of je ongeĂŻnteresseerd lijkt. Goede communicatie hangt echter niet af van hoe lang je iemand in de ogen kunt kijken.
Je kunt ook interesse tonen door in te gaan op wat iemand zegt, ruimte te laten voor een reactie en het tempo van het gesprek aan te passen. Zo blijft het gesprek begrijpelijk voor de ander Ă©n natuurlijk voor jou.
Oogcontact is een signaal, geen test van aandacht
Iemand aankijken kan aandacht of interesse uitdrukken. Maar op zichzelf vertelt een blik niet wat iemand voelt of begrijpt. Sommige mensen kijken weg als ze nadenken, anderen richten hun blik op de mond van hun gesprekspartner. Langdurig rechtstreeks oogcontact kan voor iemand ook onprettig zijn. De omgeving en gewoonten spelen eveneens een rol.
Andersom betekent iemand die je onafgebroken aankijkt niet automatisch dat die goed luistert. Die persoon kan nadenken over een antwoord of alleen beleefd proberen over te komen. Let daarom liever op de samenhang tussen wat iemand zegt, hoe die reageert en hoeveel ruimte die jou geeft.
Als oogcontact voor jou niet prettig voelt, hoef je niet te kiezen tussen ongemakkelijk blijven kijken en je helemaal afwenden. Je kunt naar iemands gezicht kijken, vervolgens naar iets waar jullie het over hebben en daarna je blik weer op de ander richten. Er bestaat geen vaste verhouding die voor iedereen klopt.
Vijf manieren om te laten merken dat je luistert
Je kunt op verschillende manieren aandacht tonen. Kies wat bij je past en niet ingestudeerd aanvoelt.
- Reageer op de inhoud. In plaats van alleen vaag te knikken, kun je zeggen: „Dus het lastigste was dat het plan op het laatste moment veranderde.” De ander kan je aanvullen of corrigeren.
- Laat de ander de gedachte afmaken. Een korte stilte is geen teken dat je meteen moet beginnen praten. Bij een gevoelig onderwerp kan die pauze juist welkom zijn.
- Houd ruimte voor het gesprek. Als dat prettig voelt, draai je lichaam naar degene met wie je praat. Je hoeft niet dichterbij te komen.
- Gebruik korte, natuurlijke reacties. „Ik begrijp het”, „En wat gebeurde er toen?” of een passende knik kunnen het gesprek op gang houden. Zeg zulke dingen niet mechanisch.
- Voorkom onnodige afleiding. Kijk tijdens een belangrijk gesprek niet op je telefoon als dat niet nodig is.
Deze manieren hebben iets gemeen: ze laten de ander merken dat diens woorden terugkomen in jouw reactie. Daarvoor hoef je niet voortdurend oogcontact te maken. Interesse bewijs je niet door fysieke nabijheid.
Als de directe blik van de ander je ongemakkelijk maakt
Sommige mensen houden tijdens een gesprek langer oogcontact dan jij prettig vindt. Proberen dat vol te houden kan je afleiden van het gesprek. Je mag de manier waarop je contact maakt aanpassen zonder je gevoelens uitvoerig te hoeven uitleggen.
Kijk bijvoorbeeld op een natuurlijke manier weg wanneer je nadenkt of iets aanwijst waar jullie het over hebben. Zit je tegenover elkaar en voelt dat ongemakkelijk, dan kan het helpen je stoel iets te draaien.
Bij een langer gesprek kun je een opstelling kiezen waarbij je niet recht tegenover elkaar zit, bijvoorbeeld terwijl jullie samen naar een document kijken of tijdens een wandeling. Zo kun je je aandacht op iets gezamenlijks richten en toch praten.
Als de situatie vertrouwd genoeg is, kun je het ook rechtstreeks zeggen: „Ik kan beter nadenken als ik af en toe wegkijk. Ik luister wel naar je.” Daarmee voorkom je dat de ander denkt dat je het gesprek negeert.
Als de ander wegkijkt
Bij een nieuwe kennis kun je denken dat je diegene verveelt als die niet jouw kant op kijkt. Dat is maar Ă©Ă©n mogelijke verklaring. Misschien denkt de ander na over een antwoord of let die op de omgeving. Pas de inhoud of het tempo van het gesprek niet aan op basis van Ă©Ă©n dubbelzinnig signaal.
Let eerst op de vraag of de ander op je vragen reageert, op het onderwerp voortbouwt en ruimte krijgt om een eigen mening te geven. Is dat zo, dan hoef je niets met de blik te doen. Geeft de ander alleen korte antwoorden, raakt die afgeleid of kijkt die herhaaldelijk een andere kant op, vraag dan naar de praktische kant van het gesprek: „Komt het nu uit?” of „Wil je hier liever later op doorgaan?”
Vermijd zinnen als „Kijk me aan als ik tegen je praat”, tenzij daar een specifieke praktische reden voor is. Zo'n verzoek kan druk opleveren zonder dat het betrouwbare informatie geeft over iemands interesse.
Pas je gedrag aan de situatie aan
Hetzelfde gedrag kan in verschillende situaties anders overkomen. Bij belangrijke informatie kun je beter controleren of je elkaar begrijpt dan tijdens een vrijblijvend gesprek. Kies daarom een manier om aandacht te tonen die past bij het doel van het gesprek.
| Situatie | Vermijd | Dit kun je proberen |
|---|---|---|
| Een eerste kennismaking | Geforceerd langdurig oogcontact en een snelle beoordeling van de indruk | Een korte begroeting, een ontspannen houding en een vraag over iets wat jullie gemeen hebben |
| Iemand vertelt over een probleem | Voortdurend knikken zonder te controleren of je het begrijpt | Een korte samenvatting en de vraag of diegene advies wil of vooral gehoord wil worden |
| Een werkafspraak | Een glimlach zien als bewijs van instemming | Hardop bevestigen wie de volgende stap zet en wanneer |
| Een gesprek op een rumoerige plek | Dichterbij komen zonder rekening te houden met persoonlijke ruimte | Een rustigere plek opzoeken of vragen of de ander iets wil herhalen |
| De ander kijkt op de telefoon | Meteen beschuldigen van desinteresse | Vragen of er iets dringends speelt en of een ander moment beter uitkomt |
De tabel bevat geen universele regels voor beleefd gedrag. Het is een hulpmiddel om een reactie te kiezen. Let erop of die het begrip helpt, niet alleen of je gebaren controleert.
Een voorbeeld bij een ontmoeting met nieuwe mensen
Stel je deze situatie voor: op een bijeenkomst van een lokale vereniging ontmoet je iemand die rustig praat, maar bij je vragen vaak naar het raam kijkt. Je begint sneller te praten en mist diens antwoorden.
Je kunt het ook anders aanpakken. Vertraag je eigen tempo en vraag door op iets wat diegene net noemde: „Je zei dat jullie een gezamenlijke activiteit voorbereiden. Wat doe jij daarvoor?” Luister tijdens het antwoord naar de woorden.
Na een paar zinnen verschuift het gesprek vanzelf naar het programma van de bijeenkomst, dat voor jullie allebei ligt. Je kijkt ernaar in plaats van naar elkaar. Als de ander zelf een vraag stelt, kan het gesprek zich inhoudelijk ontwikkelen zonder langdurig oogcontact.
Geeft diegene juist heel korte antwoorden en kijkt die steeds naar de deur, dan kun je zeggen: „Ik wil je niet ophouden. Heb je nog even?” Zo kan de ander het gesprek beleefd beëindigen. Beleefd zijn betekent ook dat je de ander de ruimte geeft om weg te gaan.
Ook afstand, stem en gebaren drukken aandacht uit
Oogcontact staat nooit op zichzelf. Als je heel zacht praat en de ander je niet goed hoort, helpt je stem iets verheffen wellicht meer dan langer in diens ogen kijken. Maak je tijdens een uitleg veel gebaren, let dan op of je genoeg ruimte hebt om iemand niet per ongeluk te raken.
Sommige mensen raken een bekende graag even aan op de schouder wanneer ze lachen; anderen vinden dat onprettig. Zie aanraking niet automatisch als bewijs van verbondenheid en voel je niet verplicht die te beantwoorden. Twijfel je, houd dan liever een passende afstand en let op wat iemand met woorden afspreekt in plaats van instemming af te leiden uit een glimlach.
Je hoeft je energie niet op te voeren als iemand veel gebaren maakt. Als je rustig en ter zake reageert, hoeft een verschil in stijl het gesprek niet in de weg te staan. Niemand hoeft de stijl van de ander over te nemen.
Wanneer je dingen beter rechtstreeks kunt zeggen
Non-verbale signalen kunnen een gesprek aanvullen, maar nemen niet altijd onduidelijkheid weg. Bij een afspraak of wanneer je je ongemakkelijk voelt, is een korte zin beter dan gissen naar iemands bedoelingen.
Deze formuleringen kunnen helpen:
- Als oogcontact je ongemakkelijk maakt: „Ik kijk soms weg als ik nadenk, maar ik luister wel naar je.”
- Als je last hebt van de omgeving: „Het is hier nogal druk. Zullen we ergens anders gaan staan?”
- Als je niet weet of het uitkomt: „Komt het je nu goed uit, of spreken we liever een ander moment af?”
- Als het onderwerp belangrijk is: „Ik wil even controleren of we hetzelfde hebben afgesproken.”
- Als je meer afstand nodig hebt: „Ik voel me prettiger als we iets verder uit elkaar staan.”
Deze zinnen beoordelen de bedoelingen van de ander niet. Ze beschrijven wat je nodig hebt en bieden een oplossing.
Als iedereen op een andere manier contact maakt
Niet iedereen ziet, ervaart of gebruikt oogcontact op dezelfde manier. Voor de een helpt oogcontact om zich te concentreren, terwijl het de aandacht van een ander juist kan bemoeilijken. Bij verschillen in zicht is oogcontact misschien helemaal geen bruikbaar signaal. Ook sociale gewoonten verschillen. Leid daarom uit Ă©Ă©n manier van kijken geen karaktereigenschap of gezondheidsconclusie af.
Vind je het belangrijk dat jullie goed met elkaar communiceren, vraag dan na een tijdje wat praktisch prettig is: „Praat je liever tijdens een wandeling, of zullen we gaan zitten?” Dat is respectvoller dan een bepaalde manier van kijken afdwingen.
Niet elke situatie is met aanpassing op te lossen. Negeert iemand herhaaldelijk je duidelijke verzoek om afstand, respecteert die een weigering om aangeraakt te worden niet of probeert die je opzettelijk bang te maken, dan gaat het niet meer om het onzeker interpreteren van signalen. Duidelijke grenzen zijn dan belangrijk. Afhankelijk van de situatie kun je ook het contact beëindigen of hulp inschakelen.
EĂ©n oefening voor je volgende gesprek
Kies tijdens je eerstvolgende gewone gesprek Ă©Ă©n ding om op te letten: kun je aansluiten bij de laatste belangrijke zin van de ander zonder bij te houden hoe lang je diegene aankijkt? Let op hoe je op de inhoud reageert.
Lukt dat, probeer dan dezelfde aanpak in een andere situatie. Lukt het niet, onderzoek dan wat je afleidde: lawaai, vermoeidheid, een hoog tempo of het gevoel dat je op een bepaalde manier moet overkomen. Pas zo nodig de omstandigheden van het gesprek aan, niet per se je persoonlijkheid. Een goed resultaat is niet perfect oogcontact, maar een moment waarop twee mensen elkaar net iets beter begrijpen.
