Je bent al veertig minuten aan het studeren. Terwijl je je aantekeningen leest, komt alles bekend voor. Maar zodra je ze dichtdoet, kun je geen eenvoudige vraag beantwoorden. Moet je de tekst nog eens lezen, een overzichtelijk schema maken of iemand om uitleg vragen? Als je niet eerst vaststelt waar het probleem zit, kun je nog een uur besteden aan iets wat op dat moment niet helpt.
De gedachte ‘Ik krijg dit niet in mijn hoofd’ kan namelijk verschillende dingen betekenen. Soms kun je informatie niet ophalen, terwijl je die wel begrijpt. Soms onthoud je de exacte woorden, maar kun je ze niet uitleggen. En soms begrijp je een regel, maar lukt het niet om die op een opdracht toe te passen. Voor elk van deze situaties is een andere volgende stap geschikt.
Bepaal eerst waar het leren vastloopt
Je kunt leren zien als een proces: van informatie tegenkomen tot die zelfstandig kunnen gebruiken. Dat je iets op een pagina herkent, betekent nog niet dat je het zonder hulpmiddel kunt terughalen. En een definitie kunnen herhalen is niet altijd hetzelfde als begrijpen wat die betekent.
Houd bij een bepaald onderwerp daarom rekening met vier mogelijke obstakels:
- Informatie ophalen: je begrijpt de leerstof als je die ziet, maar kunt die zonder aantekeningen niet navertellen.
- Begrip: je onthoudt termen of zinnen, maar kunt niet uitleggen waarom ze met elkaar samenhangen.
- Toepassing: je kent de uitleg, maar weet bij een nieuw voorbeeld niet welke aanpak je moet kiezen.
- Overzicht: de afzonderlijke informatie is begrijpelijk, maar je raakt kwijt wat bij elkaar hoort en wat belangrijk is.
Deze problemen kunnen elkaar overlappen. Probeer eerst het grootste struikelblok te benoemen voordat je je studiemethode verandert.
Doe een korte test zonder je boek
Je hebt geen volledige oefentoets nodig om een zwakke plek te vinden. Kies een klein onderwerp, pak een leeg vel papier en neem een paar minuten de tijd. Belangrijk is dat je eerst antwoord geeft zonder iets op te zoeken en pas daarna je antwoord met de bron vergelijkt.
- Haal de belangrijkste punten op: schrijf drie tot vijf dingen op die je nog weet.
- Leg het verband uit: vertel in je eigen woorden wat een begrip betekent en hoe het samenhangt met een ander begrip.
- Probeer een voorbeeld: los een nieuwe opdracht op, classificeer een situatie of leg uit hoe je de kennis zou toepassen.
- Controleer de bron: wijs precies aan waar je antwoord fout ging, waar je een aanname deed of wat je niet wist.
Kun je een begrip niet terughalen, maar leg je het na een kleine hint wel goed uit? Dan zit het probleem mogelijk vooral bij het ophalen uit je geheugen. Ken je de term, maar blijft de betekenis ook na een hint onduidelijk? Dan moet je waarschijnlijk eerst aan je begrip werken. Eén mislukte poging bewijst echter niet alles. Controleer je conclusie ook met een tweede voorbeeld.
Kies je volgende stap op basis van het soort fout
De situaties hieronder kunnen tijdens één studiesessie door elkaar heen voorkomen.
| Wat er gebeurde | Wat je hierna kunt proberen | Zo controleer je je voortgang |
|---|---|---|
| Na het dichtdoen van je aantekeningen weet je het niet meer | Oefen kort zonder voorbeeld en probeer het later opnieuw | Beantwoord de vraag zonder in de tekst te kijken |
| Je kent de zin, maar niet de betekenis | Leg die in je eigen woorden uit en bespreek een voorbeeld | Leg het begrip uit zonder de geleerde formulering te gebruiken |
| Je kent de definitie, maar kunt de opdracht niet oplossen | Bestudeer een uitgewerkt voorbeeld en maak daarna zelfstandig een vergelijkbare opdracht | Los een licht aangepaste variant op |
| Je haalt vergelijkbare begrippen door elkaar | Vergelijk ze kort en breng de onderlinge verbanden in kaart | Leg het verschil tussen de begrippen uit |
Kun je het niet terughalen? Blijf dan niet alleen lezen
Door een tekst herhaaldelijk te lezen, kan die vertrouwd gaan voelen. Tijdens een toets moet je echter antwoorden zonder dat de gemarkeerde zin voor je staat. Daarom is het zinvol om informatie uit je geheugen op te halen in plaats van die alleen opnieuw te herkennen.
Maak van een alinea een eenvoudige vraag. Dek je aantekeningen af, geef hardop of op papier antwoord en controleer daarna wat je hebt gemist. Is de vraag te moeilijk, begin dan met een kleiner onderdeel of geef jezelf een korte hint. Doe de volgende poging weer zonder die hint.
Kom later nog eens op de vraag terug, niet alleen direct nadat je de tekst hebt gelezen. Als je het antwoord bij een volgende poging opnieuw kwijt bent, markeer de vraag dan om later te herhalen. Je hoeft niet alle informatie even vaak te oefenen: besteed meer tijd aan wat je nog niet betrouwbaar kunt ophalen.
Deze aanpak past wanneer je de juiste uitleg begrijpt zodra je die ziet. Als je alleen een zin uit het boek kunt navertellen zonder die te begrijpen, lost vaker herhalen het probleem op zichzelf waarschijnlijk niet op.
Ken je de woorden, zoek dan naar de betekenis
Misschien kun je een definitie moeiteloos opzeggen, maar niet uitleggen wat ze inhoudt. Dan is de formulering verder uit het hoofd leren niet genoeg.
Probeer de leerstof uit te leggen alsof je die bespreekt met iemand die de vaktermen niet kent. Als je vastloopt, weet je precies welk onderdeel je nog moet verduidelijken. Zoek daarna een eenvoudiger voorbeeld of een tweede bron, of stel je docent of medestudent een concrete vraag.
Een goede uitleg bestaat uit meer dan synoniemen voor de oorspronkelijke definitie. Vragen als ‘Waarom klopt dit?’, ‘Wat verandert er als aan één voorwaarde niet wordt voldaan?’ en ‘Waarin verschilt dit verschijnsel van iets vergelijkbaars?’ kunnen helpen.
Begrijp je de regel, maar lukt de opdracht niet?
Bij wiskunde, talen, natuurwetenschappelijke vakken en praktische vaardigheden kan nog een ander obstakel ontstaan: je herkent de aanpak in een voorbeeld, maar weet niet hoe je die zelfstandig in een nieuwe situatie kiest.
Neem een uitgewerkt voorbeeld stap voor stap door. Vraag je bij elke stap af waarom juist deze stap volgt. Probeer daarna een vergelijkbare opdracht met één gewijzigde voorwaarde. Lukt dat, kies dan een voorbeeld waarvan de oplossing niet meteen voor de hand ligt.
Schrijf bij een fout niet alleen het juiste antwoord over. Markeer het beslissende moment: koos je de verkeerde regel, zag je een voorwaarde over het hoofd of maakte je de juiste aanpak niet af? Gebruik je antwoord om een volgende oefening te kiezen.
Heb je de basisregel nog niet begrepen, dan kan meteen doorgaan naar steeds moeilijkere opdrachten je frustratie vergroten. Werk eerst het concrete gat in je begrip weg.
Haal je begrippen door elkaar? Breng er structuur in aan
Een grote hoeveelheid aantekeningen kan het gevoel geven dat je niets kunt onthouden. Soms ligt het probleem echter niet bij je geheugen, maar bij het ontbreken van een duidelijke structuur voor vergelijkbare begrippen en details.
Begin met één vraag: ‘Wat is het hoofdonderwerp en welke drie of vier deelonderwerpen horen daarbij?’ Noteer onder elk deelonderwerp alleen de belangrijkste begrippen. Schrijf bij begrippenparen die je door elkaar haalt één zin op waarin je het verschil uitlegt.
Een mindmap, een kleine tabel of een gewone lijst kan hiervoor even goed werken. De vorm van je aantekeningen is niet het doel. Het doel is dat je de structuur van de leerstof zonder voorbeeld kunt uitleggen en belangrijke verbanden niet door elkaar haalt.
Pas op dat je niet te veel tijd besteedt aan het mooier maken van je aantekeningen. Als je het grootste deel van je tijd kwijt bent aan kleurrijke schema’s, maar je eigen antwoorden niet oefent, kun je een perfect verzorgd schrift hebben en toch onzeker zijn over de leerstof.
Een voorbeeld van voorbereiden op een toets
Een student bereidt zich voor op een geschiedenisproefwerk. Ze heeft het hoofdstuk over een historische gebeurtenis gelezen, maar geeft bij een oefenvraag alleen twee jaartallen en een paar namen. Eerst wil ze het hele hoofdstuk voor de derde keer lezen.
In plaats daarvan maakt ze drie kleinere opdrachten. Eerst schrijft ze zonder hulp de belangrijkste gebeurtenissen in de juiste volgorde op. Ze merkt dat ze er één heeft overgeslagen en probeert die later opnieuw uit haar geheugen op te halen. Daarna legt ze de oorzaken en gevolgen in haar eigen woorden uit. Bij één verband loopt ze vast. Ze laat het verduidelijken en controleert het met een ander voorbeeld. Tot slot krijgt ze een korte vraag over een bronfragment en moet ze aangeven hoe dat bij de leerstof past. Daarvoor moet ze de kennis toepassen in plaats van alleen herhalen.
Het resultaat is geen algemene conclusie als ‘Ik kan niet goed leren’. Ze heeft drie concrete vervolgstappen: één vergeten onderdeel herhalen, één verband beter begrijpen en de toepassing van de kennis oefenen.
Houd fouten bij zodat je erop kunt terugkomen
Je hoeft niet na elke oefenpoging een uitgebreid dagboek bij te houden. Drie dingen zijn genoeg: wat niet lukte, wat daar waarschijnlijk de oorzaak van was en wat je de volgende keer gaat proberen. ‘Ik ken hoofdstuk drie niet’ is minder bruikbaar dan: ‘Ik haal twee begrippen door elkaar; ik zet ze naast elkaar en leg morgen het verschil uit zonder aantekeningen.’
Noteer na een volgende poging of je het antwoord zelfstandig wist. Lukt dat, dan kun je er voorlopig minder aandacht aan besteden, maar kom bij belangrijke leerstof nog eens terug op de vraag. Lukt het niet, kijk dan of dezelfde fout terugkomt of dat er een nieuwe is ontstaan. Zo verwar je het aantal studie-uren niet met wat je daadwerkelijk beheerst.
Wanneer pas je de omstandigheden aan en wanneer vraag je hulp?
Niet elk fout antwoord betekent dat je studiemethode niet werkt. Als je studeert terwijl je vaak wordt afgeleid, erg moe bent of weinig tijd hebt om je te concentreren, pas dan eerst de omstandigheden aan. Zoek een rustigere plek, verdeel de taak in kleinere delen of pak die na een pauze weer op.
Kun je hetzelfde verband ook onder redelijke omstandigheden herhaaldelijk niet uitleggen? Dan is nog meer alleen lezen misschien geen goede besteding van je tijd. Vraag hulp en benoem precies waar je vraag over gaat. Zeg liever niet ‘Ik begrijp het hele onderwerp niet’, maar bijvoorbeeld: ‘De eerste twee stappen begrijp ik, maar ik weet niet waarom in de derde deze regel wordt gebruikt.’
In een groep kun je uitleg met elkaar vergelijken, maar probeer informatie eerst zelfstandig uit je geheugen op te halen. Kies je omgeving op basis van de taak, niet op basis van het idee dat je een vast ‘type student’ bent.
Heb je weinig tijd? Pak dan de belangrijkste hiaten aan
Voor een toets hoef je niet elk hiaat te dichten. Rangschik de vragen op basis van hun belang, hoezeer andere leerstof ervan afhankelijk is en wat je korte zelfstandige test heeft uitgewezen.
Geef voorrang aan onderwerpen die je nodig hebt om verdere opdrachten te kunnen maken. Pak daarna belangrijke vragen aan die je nog niet zelfstandig kunt beantwoorden. Details die je al betrouwbaar beheerst, hoef je niet uitgebreid opnieuw over te schrijven. Zijn het materiaal of de toetsinstructies onduidelijk, vraag dan om verduidelijking in plaats van te gokken.
Kies voor je volgende studiesessie één lastig onderwerp, één korte oefenvraag en één gerichte vervolgstap. Controleer eerst of die stap helpt. Beslis daarna of je meer moet herhalen, uitleg nodig hebt, voorbeelden moet oefenen of de leerstof beter moet ordenen. Zo is je volgende studiesessie gericht op een concreet probleem, in plaats van alleen een voortzetting van het lezen.
