Ervaring doorgeven zonder verouderde adviezen

Een jongere vraagt u naar een probleem dat u in uw leven al vaak hebt opgelost. Het antwoord ligt meteen op uw tong. Maar intussen zijn de technologie, de werkomgeving, de mogelijkheden en de verwachtingen veranderd. Uw ervaring kan nog steeds waardevol zijn, maar de aanpak die voor u werkte, werkt misschien niet meer voor iemand anders.

Bij het doorgeven van kennis is het daarom niet genoeg om te vertellen wat u zelf hebt gedaan. Het is nuttiger om te onderscheiden welk principe uit uw ervaring nog steeds geldt en wat alleen bij de situatie van toen paste. Zo wordt een herinnering iets waar een ander echt van kan leren.

Ervaring is niet hetzelfde als een handleiding

Ervaring beschrijft wat er gebeurde, hoe u beslissingen nam en wat daarvan het gevolg was. Een handleiding vertelt een ander wat die moet doen. Het gaat mis wanneer we die twee automatisch gelijkstellen.

Stel dat u vroeger een goede baan vond door persoonlijk bij een bedrijf langs te gaan. De bruikbare les is dan niet per se: ‘Ga er zelf naartoe.’ Het onderliggende principe kan zijn dat actief contact en initiatief de kans vergrootten dat iemand u opmerkte. De vorm kan tegenwoordig heel anders zijn.

Ontleed uw verhaal in vier onderdelen

Als u uw ervaring wilt delen, helpt het om verder te gaan dan alleen het verhaal zelf. Deel het zo op dat duidelijk wordt wat iemand er vandaag aan kan hebben.

1. Situatie: Welk probleem speelde er en welke mogelijkheden had u?
2. Beslissing: Wat deed u en waarom?
3. Resultaat: Wat lukte, wat niet en wat verraste u?
4. Les: Wat uit deze ervaring vindt u ook nu nog belangrijk?

Deze structuur helpt ook uzelf. Ons geheugen bewaart vooral de betekenis en opvallende momenten, maar niet altijd alle omstandigheden die van invloed waren op de uitkomst. Door die bewust aan te vullen, voorkomt u dat u van een herinnering een algemeen advies maakt.

Vraag wat er sindsdien is veranderd

Voordat u advies geeft, kunt u zich afvragen hoe uw oude aanpak vandaag zou uitpakken. Wat zou niet meer op dezelfde manier werken? Die vraag is vooral nuttig bij werk, technologie, communicatie en leren.

Zo’n vergelijking betekent niet dat oudere ervaringen hun waarde verliezen. Integendeel: als u ze losmaakt van de omstandigheden van hun tijd, komt de kern vaak juist beter naar voren.

Ontdek eerst wat de ander al weet

Dezelfde ervaring kunt u heel anders uitleggen aan een beginner, iemand met zijn eerste resultaten of iemand die al een eigen mening heeft. Als u begint te vertellen zonder te weten hoeveel de ander al weet, geeft u al snel te veel informatie of slaat u juist belangrijke context over.

Een eenvoudige vraag kan helpen voordat u advies geeft: ‘Wat heb je hierover al uitgezocht of geprobeerd?’

Uit het antwoord blijkt of iemand een basisuitleg, een concreet voorbeeld of juist een gesprek over twee mogelijke aanpakken nodig heeft. Tegelijk laat u zien dat het niet alleen om uw verhaal gaat, maar om samen leren.

Vertel niet alleen wat goed ging

Achteraf maken we van een gebeurtenis vaak een overzichtelijk verhaal: er was een probleem, ik nam de juiste beslissing en toen volgde het resultaat. Het echte leven verloopt meestal minder rechtlijnig. Vaak probeerden we verschillende dingen, maakten we fouten en hing een deel van de uitkomst af van de omstandigheden.

Als u wilt dat iemand van uw ervaring leert, vertel dan ook:

• wat u toen nog niet wist,
• welke aanname niet bleek te kloppen,
• wat u nu anders zou doen,
• welk deel het resultaat was van uw eigen werk en welk deel eerder van gunstige omstandigheden.

Juist deze onderdelen leren iemand vaak meer dan een gladgestreken succesverhaal.

Toegeven dat u iets niet weet, maakt uw ervaring niet minder waardevol

Een jongere kan u iets vragen over technologie, een nieuwe werkwijze of een omgeving die u helemaal niet kent. U hoeft dan niet koste wat kost een antwoord te geven.

‘Dat ken ik niet. Leg eens uit hoe het tegenwoordig werkt’ kan voor beide partijen leerzamer zijn dan een snelle vergelijking met een wereld die heel anders in elkaar zat. U kunt er ook bij zeggen welk deel van uw ervaring nog wel relevant is: ‘Dit hulpmiddel ken ik niet, maar ik heb vaak moeten kiezen tussen snelheid en kwaliteit.’

Zo ontstaat wederzijds leren. De een brengt context en ervaring mee, de ander nieuwe hulpmiddelen en kennis van de huidige situatie.

Eindig uw verhaal met een vraag, niet met een bevel

Als u uw ervaring niet wilt opdringen, kunt u afsluiten met een vraag die de beslissing weer bij de ander legt.

In plaats van ‘Doe het zo’ kunt u zeggen:

• ‘Voor mij was dit doorslaggevend. Speelt er iets vergelijkbaars in jouw situatie?’
• ‘Welk deel van mijn ervaring is volgens jou vandaag bruikbaar?’
• ‘Welk onderdeel van mijn aanpak zou bij jou niet werken?’
• ‘Wat zou je nog moeten weten om zelf een beslissing te kunnen nemen?’

Zo blijft uw verhaal een bron om van te leren, in plaats van een vervanging voor het eigen oordeel van de ander.

Een voorbeeld met nieuwe technologie

Stel dat een jonger familielid een nieuwe digitale tool gebruikt om werk te organiseren en u vraagt hoe het systeem het beste kan worden ingericht. Zelf hebt u tientallen jaren met een papieren agenda en takenlijst gewerkt.

U hebt minstens drie mogelijkheden. U kunt zeggen dat papier betrouwbaarder is. U kunt zich afzijdig houden omdat u niets van technologie weet. Of u kunt het hulpmiddel onderscheiden van het principe.

U kunt bijvoorbeeld zeggen: ‘Dit programma ken ik niet, maar bij het plannen hielp het mij altijd om afspraken op één plek te bewaren, belangrijke taken van kleine klusjes te onderscheiden en aan het einde van de week te bekijken wat nog openstond. Wil je me laten zien hoe je dat in jouw systeem kunt instellen?’

In één zin deelt u uw ervaring en staat u tegelijk open voor een nieuwe werkwijze. U verdedigt het oude hulpmiddel niet, maar geeft een principe door dat ook in een nieuwe omgeving kan werken.

Wees duidelijk over uw waarden, zonder ze op te leggen

Niet elke ervaring is terug te brengen tot een technische aanpak. Sommige ervaringen gaan over eerlijkheid, familie, werk, verantwoordelijkheid of wat u juist vindt. Ook dan is het nuttig onderscheid te maken tussen uw eigen waarde en een regel voor een ander.

U kunt zeggen: ‘Ik heb het altijd belangrijk gevonden mijn woord te houden, ook als me dat iets kostte.’ Daarmee deelt u een waarde. ‘Als je het anders doet, doe je het verkeerd’ laat daarentegen weinig ruimte voor eigen overwegingen.

Waarden geeft u vaak het krachtigst door als u uitlegt waarom ze u bij concrete beslissingen hebben geholpen en welke prijs u er soms voor hebt betaald.

Leg beslissingen vast, niet alleen gebeurtenissen

Als u uw ervaringen wilt bewaren voor uw kinderen, kleinkinderen, collega’s of gemeenschap, is een chronologische opsomming van gebeurtenissen misschien niet de bruikbaarste vorm. Voor iemand die ervan wil leren, is het vaak waardevoller om situaties vast te leggen waarin u een beslissing moest nemen.

U kunt bij elk verhaal de volgende vragen noteren:

1. Welk probleem probeerde ik op te lossen?
2. Welke mogelijkheden zag ik?
3. Waarom koos ik juist voor deze optie?
4. Wat gebeurde er daarna?
5. Wat zie ik nu als de belangrijkste les?
6. Wat hoeft onder de omstandigheden van vandaag niet meer te gelden?

Zo’n verslag is bruikbaarder dan een verzameling kant-en-klare adviezen. De lezer of luisteraar ziet hoe u redeneerde en kan eruit halen wat bij de eigen situatie past.

Ga na of de ander de les op eigen wijze heeft begrepen

Als u uw verhaal hebt verteld, hoeft u niet te vragen: ‘Begrijp je het?’ Het antwoord is vaak alleen maar ja. U kunt beter vragen wat de ander eruit meeneemt voor de eigen situatie.

Misschien vindt de ander een ander onderdeel belangrijk dan u. Dat hoeft geen probleem te zijn. Het laat juist zien dat uw ervaring geen handleiding is die iemand kopieert, maar materiaal om zelf van te leren.

Heeft de ander er iets uit gehaald wat u niet bedoelde, dan kunt u extra context geven. Begrijpt diegene uw verhaal anders, maar is de conclusie wel logisch, dan hoeft u die niet te corrigeren alleen omdat ze niet precies overeenkomt met de uwe.

Gebruik een eenvoudige toets voordat u advies geeft

Als iemand u binnenkort om advies vraagt over iets waar u veel van weet, kunt u deze vijf stappen in gedachten nalopen:

1. Wat heb ik zelf echt meegemaakt? Benoem de concrete situatie.
2. Wat was het achterliggende principe? Maak onderscheid tussen de reden dat iets werkte en de aanpak van toen.
3. Wat is er sindsdien veranderd? Denk aan technologie, regels, mogelijkheden of maatschappelijke verwachtingen.
4. Wat weet de ander al? Stem het gesprek af op diens kennis en ervaring.
5. Hoe laat ik de beslissing bij de ander? Eindig met een vraag of mogelijkheden, niet met een bevel.

U hoeft zo niet te bepalen of uw ervaring als geheel ‘nog relevant’ is. Sommige aanpakken raken verouderd, andere niet. De waarde van ervaring wordt vaak pas duidelijk als u het tijdloze principe kunt onderscheiden van de wereld waarin het ontstond.