Może masz poczucie, że powinnaś lub powinieneś zajmować się twórczą pracą, częściej podróżować, kierować ludźmi albo wreszcie ruszyć z własnym projektem. Kiedy jednak nadchodzi wolny wieczór lub weekend, wcale nie ciągnie cię do tych zajęć. Zamiast entuzjazmu czujesz raczej obowiązek. Nie musi to oznaczać lenistwa ani braku dyscypliny. Być może przyswoiłeś sobie pomysł, który dobrze wygląda z zewnątrz, ale nie jest twoim prawdziwym źródłem motywacji.
Odróżnienie własnych zainteresowań od cudzych oczekiwań nie jest łatwe. Wpływają na nas rodzina, szkoła, środowisko zawodowe, osoby, które podziwiamy, a także wyobrażenia o tym, co uchodzi za sukces lub ma wartość. Autonomia nie polega na ignorowaniu opinii innych, lecz na rozpoznaniu, które decyzje naprawdę należą do ciebie.
To, co podziwiasz, nie musi być tym, co chcesz robić
Częstym źródłem nieporozumień jest mylenie podziwu z własnym zainteresowaniem. Możesz podziwiać osobę, która dużo podróżuje, pisze książki albo prowadzi firmę. Pociąga cię jej swoboda, uznanie lub osiągnięcia. Nie znaczy to jednak, że odpowiadałaby ci codzienna praca, która do nich prowadzi.
Dlatego przy każdej atrakcyjnej wizji oddziel obraz efektu od samej czynności. Jeśli kusi cię myśl o własnej książce, zastanów się, czy lubisz także regularne pisanie, poprawianie tekstu i długie godziny pracy nad nim. Jeśli pociąga cię prowadzenie firmy, czy interesują cię również niepewność, sprzedaż, administracja i codzienne podejmowanie decyzji?
| Co cię pociąga | Co warto sprawdzić |
|---|---|
| Efekt lub status | Czy podoba ci się również codzienny proces, który do nich prowadzi |
| Styl życia innej osoby | Który konkretny element jej życia cię przyciąga |
| Myśl „powinienem/powinnam to robić” | Skąd wzięło się to oczekiwanie |
| Entuzjazm podczas rozmowy na dany temat | Czy wracasz do niego także bez publiczności i pochwał |
Zwróć uwagę na to, co robisz bez namawiania siebie
Nie wszystko, co ważne, jest przyjemne, a silne zainteresowanie nie oznacza, że codziennie będziesz mieć ochotę się nim zajmować. Możesz jednak zauważyć powtarzający się wzorzec: do czego wracasz, gdy masz trochę swobody i nikt cię nie obserwuje.
Nie chodzi wyłącznie o hobby. Ważny może być także twój sposób rozwiązywania problemów. Jedni spontanicznie porządkują chaos, inni chętnie wyjaśniają skomplikowane zagadnienia, szukają informacji, tworzą, naprawiają albo łączą ludzi. Takie działania mogą pojawiać się w różnych obszarach życia.
Przez tydzień zapisuj sytuacje, w których zabierasz się za coś bez wyraźnej presji z zewnątrz. Przy każdej zanotuj:
- Co robiłeś lub robiłaś: opisz konkretną czynność, a nie ogólny temat.
- Dlaczego zacząłeś/zaczęłaś: z ciekawości, dla efektu, by komuś pomóc, z obowiązku czy dla uznania.
- Co sprawiało, że kontynuowałeś/kontynuowałaś: sam proces, wyzwanie, kontakt z ludźmi czy ukończenie zadania.
- Jak się czułeś/czułaś po zakończeniu: zadowolony/a, wyczerpany/a, obojętny/a czy z ochotą na więcej.
Jeden wieczór niczego nie przesądza. Ważniejszy jest wzorzec powtarzający się w różnych sytuacjach.
Zapytaj, skąd bierze się myśl „powinienem”
Zdanie „powinienem/powinnam” to dobry sygnał, by się zatrzymać i sprawdzić, co za nim stoi. Czasem wyraża rzeczywisty obowiązek. Innym razem kryje przejęte oczekiwanie, które nie musi już być aktualne.
Gdy myślisz: „powinienem być bardziej ambitny”, „powinnam częściej podróżować” albo „powinienem wykonywać bardziej twórczą pracę”, rozłóż tę myśl na części:
- Kto byłby zadowolony, gdybym to zrobił/zrobiła?
- Czego się obawiam, jeśli tego nie zrobię?
- Co konkretnie mnie w tej możliwości pociąga?
- Czy chciałbym/chciałabym tego, gdyby nikt się o tym nie dowiedział?
- Jaką mniejszą wersję tego wyboru mogę przetestować?
Te pytania nie zachęcają do odrzucania rodziny, pracy ani zobowiązań społecznych. Pomagają odróżnić obowiązki, które świadomie przyjmujesz, od kierunku, w którym podążasz z przyzwyczajenia.
Wizja życia bez ograniczeń to dopiero początek
Pytanie, co robiłbyś lub robiłabyś, mając nieograniczony czas i zasoby, może pomóc odkryć ważne preferencje. Nie traktuj go jednak dosłownie. Większość z nas ma realne zobowiązania, ograniczenia finansowe i obowiązki wobec bliskich.
Warto poszukać głębszego znaczenia odpowiedzi. Jeśli chcesz podróżować, być może pociągają cię nowość i odkrywanie. Jeśli chcesz tworzyć, może chodzić o wyrażanie siebie. Jeśli chcesz pomagać ludziom, być może ważne są dla ciebie relacje i widoczny pożytek. Jeśli chcesz się uczyć, może napędza cię ciekawość i potrzeba głębokiego zrozumienia.
W ten sposób wielką wizję można przełożyć na małe możliwości, które da się sprawdzić w codziennym życiu. Nie musisz zmieniać zawodu, żeby przekonać się, czy odpowiada ci mentoring, badanie, tworzenie albo organizowanie pracy innych.
Sprawdzaj swoją autonomię małymi eksperymentami
Szukając własnej motywacji, łatwo czekać na całkowitą pewność. Często jednak pojawia się ona dopiero wraz z doświadczeniem. Zamiast podejmować wielką decyzję, lepiej zaplanować niewielki test.
Jeśli pociąga cię jakiś kierunek, wypróbuj jego realistyczną wersję:
- Tworzenie: zamiast wyobrażać sobie twórczą karierę, przygotuj i dokończ jeden niewielki projekt.
- Pomaganie innym: spróbuj regularnego mentoringu lub konkretnego zadania wolontariackiego.
- Odkrywanie: zaplanuj projekt, w ramach którego nauczysz się czegoś zupełnie nowego.
- Rozwiązywanie problemów: podejmij się zadania z jasno określonym problemem i odpowiedzialnością za wynik.
- Nauka: wybierz temat i przez kilka tygodni zajmuj się nim systematycznie.
Po eksperymencie nie pytaj wyłącznie o to, czy ci się udało. Zwróć też uwagę, czy zajęcie interesowało cię, gdy minął początkowy entuzjazm, i czy chcesz poświęcić mu więcej czasu.
Odróżnij energię płynącą z działania od energii uznania
Niektóre zajęcia sprawiają nam przyjemność głównie wtedy, gdy szybko otrzymujemy pozytywną informację zwrotną. Nie ma w tym nic złego. Uznanie może cieszyć i motywować. Jeśli jednak zainteresowanie znika, gdy przestajesz otrzymywać pochwały, warto sprawdzić, co tak naprawdę pociągało cię w tej aktywności.
Wyobraź sobie, że efekt twojej pracy nie będzie publiczny, nikt go nie doceni i nie przyniesie ci statusu. Czy mimo to chciałbyś/chciałabyś choć trochę się tym zajmować?
Jeśli tak, prawdopodobnie jest w tym również wewnętrzne źródło motywacji. Jeśli nie, być może bardziej pociąga cię społeczny efekt niż sama czynność. Żadna z tych odpowiedzi nie jest moralnie lepsza. Ważne, by wiedzieć, na czym opierasz swoją decyzję.
Ostrożnie wracaj do dawnych zainteresowań
To, co fascynowało cię w dzieciństwie, może być cenną wskazówką, ale nie stanowi gotowej instrukcji na życie. Zainteresowania się zmieniają, a niektóre dziecięce zajęcia po prostu były dostępne lub przyjemne na danym etapie.
Zamiast pytać „Kim chciałem/chciałam zostać?”, przyjrzyj się konkretnym wzorcom: czy lubiłeś/lubiłaś wymyślać historie, rozkładać przedmioty na części, organizować zabawy, tłumaczyć zasady, zbierać informacje albo opiekować się innymi?
Następnie sprawdź, czy podobny sposób działania pojawia się również dziś. Jeśli tak, może to wskazywać na trwalszą preferencję. Jeśli nie, nie musisz wracać do dawnego zainteresowania tylko dlatego, że wydaje się autentyczne lub budzi nostalgię.
Nie buduj całej tożsamości na jednej preferencji
Możesz czerpać motywację z kilku źródeł jednocześnie. Możesz lubić tworzenie, a zarazem potrzebować stabilności; pomagać ludziom i jednocześnie cenić samodzielną pracę; uczyć się i rozwiązywać praktyczne problemy. Nie musisz znaleźć jednej etykiety, która wyjaśni całe twoje życie.
Zbyt sztywna tożsamość może wręcz ograniczać. Jeśli uznasz, że „jesteś osobą twórczą”, możesz zacząć odrzucać zadania, które wydają się zbyt analityczne. Jeśli nazwiesz siebie kimś, kto „potrzebuje wolności”, możesz nie dostrzec, że w niektórych sytuacjach odpowiada ci jasna struktura.
Praktyczniej jest mówić o preferencjach: „Na tym etapie potrzebuję więcej przestrzeni na tworzenie” albo „W pracy chcę mieć większy wpływ na podejmowane decyzje”. Takie sformułowania zostawiają miejsce na zmianę.
Gdy własne pragnienia zderzają się ze zobowiązaniami
Autonomia nie oznacza, że każde pragnienie powinno automatycznie mieć pierwszeństwo przed zobowiązaniami. Możesz chcieć zmienić pracę, a jednocześnie potrzebować stabilnego dochodu. Możesz pragnąć więcej czasu na twórczość, a zarazem mieć obowiązki rodzinne.
W takiej sytuacji warto oddzielić od siebie dwa pytania:
- Czego naprawdę chcę? Odpowiedz, zanim zaczniesz oceniać, czy to możliwe.
- Na co pozwalają mi moje warunki? Tu uwzględnij finanse, czas, relacje i ryzyko.
Dzięki temu unikniesz dwóch skrajności. Nie musisz od razu tłumić pragnienia jako nierealnego ani zamieniać go w nakaz radykalnej zmiany.
Stwórz własne kryteria zamiast przyjmować cudzy obraz sukcesu
Jeśli nie wiesz, czy kierujesz się sobą, czy oczekiwaniami innych, zapisz od trzech do pięciu własnych kryteriów dobrego życia lub pracy. Niech będą konkretne i możliwe do zaobserwowania, a nie tylko hasłowe.
Na przykład:
- mam przestrzeń, by decydować o sposobie wykonywania pracy,
- przynajmniej część czasu poświęcam na rozwiązywanie interesujących mnie problemów,
- widzę sens efektów swojej pracy,
- mam wystarczającą stabilność, by wywiązywać się ze zobowiązań,
- zostaje mi energia na ważne sprawy poza pracą.
Potem możesz oceniać konkretne możliwości według tych kryteriów. Zamiast pytać ogólnie „Czego powinien chcieć człowiek sukcesu?”, zapytasz: „Co sprawdzi się u mnie na tym etapie życia?”.
Zrób krótką kontrolę przed większą zmianą
Jeśli rozważasz nowy kierunek, nie musisz mieć całkowitej jasności co do tego, co cię „napędza”. Warto jednak sprawdzić kilka praktycznych kwestii:
- Czy pociąga mnie sama czynność, czy przede wszystkim wyobrażenie o jej efekcie?
- Czy wracam do tego zainteresowania także bez zewnętrznej presji?
- Jakie oczekiwania innych wpływają na moją decyzję?
- Czy mam własny powód, dla którego ten kierunek jest dla mnie ważny?
- Czy mogę przetestować go w małej, odwracalnej skali?
- Jakie zobowiązania muszę uwzględnić, jeśli zdecyduję się kontynuować?
Takie podejście nie musi pomóc odkryć jednej pasji na całe życie. Może jednak dać coś bardziej praktycznego: jaśniejszy obraz tego, jakie działania i warunki chcesz świadomie zachować w swoim życiu, a które przyjąłeś lub przyjęłaś głównie dlatego, że tego od ciebie oczekiwano.