De moeilijkheidsgraad van opdrachten bepalen zonder motivatie te verliezen

Een kind krijgt een opdracht, denkt even na en zegt dan dat die te moeilijk is. Een volwassene heeft al snel twee reacties: de oplossing uitleggen of erop aandringen dat het kind zelf verdergaat. Geen van beide is altijd de juiste keuze. Ligt de opdracht buiten wat het kind op dit moment aankan, dan helpt alleen volhouden niet. Is de opdracht wel haalbaar, dan kan te snelle hulp het kind de kans ontnemen om zelf een probleem te ontleden en stap voor stap verder te komen.

Bij leren is het daarom niet de bedoeling om alle moeilijkheden weg te nemen. Het is nuttiger om een moeilijkheidsgraad te vinden waarbij een kind nog zelf kan proberen, fouten kan maken en eigen ideeën kan gebruiken. In die zone krijgen nieuwsgierigheid, doorzettingsvermogen, analytisch denken en het vragen om passende hulp de ruimte om zich te ontwikkelen.

Een te makkelijke en een te moeilijke opdracht herken je aan ander gedrag

Niet elke keer dat een kind zegt ‘ik heb er geen zin in’ betekent hetzelfde. Soms verveelt het zich omdat de opdracht nauwelijks denkwerk vraagt. Soms stelt het de opdracht uit omdat het niet weet waar het moet beginnen. Het gedrag in de eerste minuten kan helpen om het verschil te zien.

Deze tabel is geen diagnose. Het is een hulpmiddel om te bepalen of u de opdracht, de hoeveelheid ondersteuning of het gesprek over het probleem moet aanpassen.

Controleer eerst of het kind de opdracht begrijpt

Volwassenen gaan er vaak van uit dat een kind automatisch weet wat het moet doen als het eerder een vergelijkbare opdracht heeft gezien. Maar misschien begrijpt het een woord niet, weet het niet wat er van hem wordt verwacht of interpreteert het een voorwaarde verkeerd. Daardoor kan het ongeconcentreerd of weinig volhardend lijken, terwijl het in werkelijkheid van een verkeerde uitleg uitgaat.

Probeer eerst deze drie vragen te stellen in plaats van meteen uitleg te geven:

• Wat moet het resultaat zijn? Het kind vertelt in eigen woorden wat er uiteindelijk moet komen.
• Wat weet je al over deze opdracht? Zo wordt duidelijk of het ergens op kan voortbouwen.
• Wat kun je als eerste proberen? Dit laat zien of het de opdracht kan vertalen naar een handeling.

Kan het geen van deze vragen beantwoorden, dan heeft het weinig zin om alleen maar te zeggen dat het beter zijn best moet doen. Eerst moet het de opdracht begrijpen of de benodigde basiskennis ophalen.

Stem de hulp af op het punt waarop het leren vastloopt

Als een kind op een hindernis stuit, hoeft hulp niet neer te komen op één van twee uitersten: niets doen of de hele oplossing geven. Er zijn verschillende niveaus van ondersteuning. Het doel is om zo weinig mogelijk hulp te geven, zodat het kind daarna zelf verder kan.

1. Geef tijd om na te denken: soms hoeft u de stilte niet meteen op te vullen.
2. Stel een vraag: ‘Wat heb je al geprobeerd?’ of ‘Welk deel begrijp je wel?’
3. Richt de aandacht: wijs op een gegeven, regel of deel van de opdracht dat het kind over het hoofd ziet.
4. Geef een kleine aanwijzing: bied een eerste stap aan, niet de volledige oplossing.
5. Laat een vergelijkbaar voorbeeld zien: leg de aanpak uit aan de hand van een ander voorbeeld en laat de oorspronkelijke opdracht aan het kind.
6. Geef directe uitleg: doe dit wanneer duidelijk is dat de benodigde kennis ontbreekt.

Kan het kind na een kleine aanwijzing weer zelfstandig verder, dan was de hulp waarschijnlijk passend. Heeft het bij elke volgende stap begeleiding nodig, dan ligt de opdracht mogelijk nog te ver buiten wat het op dit moment aankan.

Deel een grote opdracht op zonder die voor het kind op te lossen

Sommige opdrachten zijn niet moeilijk omdat de afzonderlijke stappen ingewikkeld zijn, maar omdat er veel tegelijk op het kind afkomt. Een project, opstel of complexe som kan als één groot probleem aanvoelen. Daardoor weet het kind niet waar het moet beginnen, ook al zou het de meeste onderdelen afzonderlijk aankunnen.

In zo’n geval helpt het om de opdracht op te delen in de beslissingen die nodig zijn. In plaats van ‘maak een project over water’ kan het stappenplan er bijvoorbeeld zo uitzien:

• kies één specifieke vraag,
• schrijf op wat je daar al over weet,
• bedenk welke informatie je nog nodig hebt,
• kies hoe je het resultaat wilt presenteren,
• controleer aan het einde of het project antwoord geeft op de oorspronkelijke vraag.

Het is belangrijk dat de opdeling de opdracht niet verandert in een reeks instructies die het kind alleen maar uitvoert. Laat ruimte voor eigen keuzes waar dat kan. Zelf beslissingen nemen ondersteunt juist de zelfstandigheid en het analytisch denken.

Laat het kind ook een aanpak proberen die u niet zelf zou kiezen

Volwassenen zijn tijdens het leren vaak geneigd een kind naar de snelste of netste aanpak te sturen. Daarmee kan de ruimte om zelf te onderzoeken verdwijnen. Is de aanpak veilig en valt er iets van te leren, dan hoeft het geen probleem te zijn dat die niet optimaal is.

Als het kind zelf een aanpak voorstelt, kunt u vragen:

• Wat denk je dat er zal gebeuren?
• Hoe kun je nagaan of je aanpak werkt?
• Wat doe je als het resultaat niet klopt?

Zo leert het kind meer dan alleen het juiste antwoord vinden. Het leert een verwachting formuleren, die toetsen en de aanpak aanpassen op basis van het resultaat. Daar heeft het ook buiten school iets aan.

Een fout is informatie, geen reden om meteen in te grijpen

Als een volwassene elke fout direct corrigeert, krijgt een kind weinig kans om die zelf op te merken. Maar het heeft ook niet veel zin om het lange tijd in een doodlopende straat te laten vastlopen. Het moment en de manier waarop u ingrijpt, maken het verschil.

Stel na een fout eerst de vraag: ‘Klopt dit resultaat met wat je verwachtte?’ Bij rekenen kunt u de uitkomst globaal controleren, bij een tekst de betekenis van een zin en bij een project de aansluiting op het oorspronkelijke doel. Zo leert het kind niet alleen naar het juiste antwoord te zoeken, maar ook de eigen aanpak te controleren.

Kan het de fout niet vinden, help dan het zoekgebied te verkleinen. In plaats van ‘dit is fout’ kunt u bijvoorbeeld zeggen: ‘Kijk nog eens naar de stap waarin je de eenheden hebt omgezet’ of ‘Controleer of deze zin antwoord geeft op de vraag.’

Pas op met automatisch moeilijkere opdrachten

Als een kind iets snel onder de knie heeft, kan een volwassene meteen geneigd zijn een volgende opdracht toe te voegen. Dat is niet altijd de beste keuze. Soms moet een nieuwe vaardigheid eerst verder inslijten. Soms is het beter om een ander soort denkwerk te vragen in plaats van meer werk.

U kunt de moeilijkheidsgraad op verschillende manieren verhogen:

• Meer diepgang: het kind legt uit waarom de oplossing werkt.
• Vergelijken: het bedenkt twee verschillende aanpakken en vergelijkt die.
• Toepassen: het gebruikt hetzelfde principe in een nieuwe situatie.
• Creativiteit: het bedenkt een eigen voorbeeld, vraag of oplossing.
• Samenwerken: het legt de aanpak uit aan een klasgenoot of werkt in een team.

Zo hoeft leren niet te veranderen in een eindeloze stapel werkbladen. Een opdracht kan uitdagender worden doordat een betere uitleg of een nieuwe invalshoek nodig is.

Wanneer is het verstandig om de opdracht eenvoudiger te maken

Een opdracht vereenvoudigen is geen nederlaag. Het is zinvol wanneer een kind de benodigde basis mist of wanneer er te veel nieuwe stappen tegelijk in de opdracht zitten. U kunt het aantal variabelen verminderen, een concreter voorbeeld geven of teruggaan naar één deelvaardigheid.

Vereenvoudig bij voorkeur de hindernis, niet het leerdoel zelf. Moet een kind het principe van delen begrijpen, dan kunt u met kleinere getallen beginnen. Moet het leren argumenteren, dan kan het eerst werken met een onderwerp dat het goed kent. Zodra de basis steviger is, kunt u de moeilijkheidsgraad weer verhogen.

Als de opdracht echter elke keer eenvoudiger wordt zodra het kind voor het eerst ontevreden reageert, kan het gaan verwachten dat ongemak betekent dat het niet verder hoeft. Het is daarom belangrijk onderscheid te maken tussen een echte belemmering en de gewone frustratie die bij leren hoort.

Frustratie onderscheiden van een ontbrekende vaardigheid

Bij gewone frustratie kan een kind vaak uitleggen waar het mee bezig is. Het heeft meestal een paar ideeën en kan na wat aanmoediging of een korte pauze verder. Ontbreekt een vaardigheid, dan weet het niet waarop het kan voortbouwen en zijn de pogingen eerder willekeurig.

Let op deze drie signalen:

1. Kan het uitleggen wat het probeert? Dan denkt het waarschijnlijk over het probleem na.
2. Past het de aanpak aan op basis van het resultaat? Blijft het steeds hetzelfde doen, dan heeft het mogelijk een nieuwe aanwijzing nodig.
3. Helpt een kleine aanwijzing? Als het daarna nog steeds niet verder kan, ontbreekt misschien basiskennis.

Deze signalen zijn nuttiger dan een kind ‘lui’ of ‘ongemotiveerd’ noemen. Zulke etiketten vertellen niet wat er in de manier van leren moet veranderen.

Richt complimenten op wat het kind heeft gedaan

Wilt u het doorzettingsvermogen ondersteunen, dan geeft ‘wat ben jij slim’ weinig concrete informatie. Specifieke feedback laat een kind zien welk gedrag heeft geholpen.

U kunt bijvoorbeeld zeggen:

• ‘Ik zag dat je na je eerste poging een andere aanpak probeerde.’
• ‘Je hebt eerst de opdracht gecontroleerd en bent daarna pas gaan rekenen.’
• ‘Toen je niet verder kwam, stelde je een duidelijke vraag.’
• ‘Je hebt twee mogelijkheden vergeleken in plaats van te gokken.’

Dat betekent niet dat u elke poging moet prijzen, ongeacht het resultaat. Als een aanpak niet werkte, kunt u dat ook benoemen. Het belangrijkste is dat u een concrete strategie beoordeelt en niet het kind als persoon.

Gebruik een eenvoudige regel voor de volgende opdracht

U hoeft niet vooraf precies te weten wat de ideale moeilijkheidsgraad is. Kijk gewoon wat er tijdens het werken gebeurt en pas de ondersteuning daarop aan.

1. Laat het kind zelfstandig beginnen.
2. Controleer of het doel en de opdracht duidelijk zijn.
3. Kijk of het meer dan één aanpak probeert.
4. Geef bij vastlopen de kleinste aanwijzing die nodig is.
5. Kan het daarna nog niet verder, ga dan terug naar de ontbrekende basis.
6. Is de opdracht te makkelijk, voeg dan niet alleen meer werk toe, maar vraag om meer diepgang of zelfstandige keuzes.

De juiste moeilijkheidsgraad ligt niet vast in de opdracht zelf. Die hangt af van wat het kind al weet, hoeveel ondersteuning het nodig heeft en of het nieuwe informatie uit eigen pogingen kan halen. Als een opdracht kinderen aan het denken zet, maar ze nog wel een volgende stap kunnen vinden, hoeft motivatie niet afhankelijk te zijn van beloningen of voortdurende aanmoediging.