Je ideale zelf onderscheiden van wie je vandaag bent

Misschien wil je moedig, rustig of creatief overkomen, of iemand zijn op wie anderen kunnen rekenen. Zo’n beeld kan nuttig zijn, maar het kan ook veranderen in een etiket: ‘Ik moet moedig zijn’, ‘Ik ben nu eenmaal de verstandige’ of ‘Ik moet altijd klaarstaan voor anderen’. Zelfreflectie wordt nauwkeuriger als je het beeld van wie je wilt zijn onderscheidt van wat je gedrag vandaag laat zien.

Het verschil tussen die twee beelden betekent niet dat je tekortschiet. Het kan laten zien waarin je wilt groeien, maar ook duidelijk maken dat je een eigenschap vooral bewondert en niet per se zelf hoeft te ontwikkelen. Het doel is niet om een definitieve beschrijving van je persoonlijkheid te maken. Het is nuttiger om te onderzoeken welke ideeën op je ervaringen zijn gebaseerd en welke je nog in de praktijk wilt uitproberen.

Je ideale zelf is een beeld, geen bewijs

Als je jezelf ziet als een vastberaden leider of als iemand die zelfstandig zijn eigen weg kiest, zegt dat iets belangrijks over je waarden. Het betekent nog niet dat je je in elke situatie ook zo gedraagt.

Je kunt je antwoord in twee delen opsplitsen:

• Wat bewonder ik aan deze eigenschap? Bijvoorbeeld moed, betrouwbaarheid, rust of creativiteit.
• In welke situatie was die eigenschap zichtbaar in mijn gedrag? Zoek naar een concreet voorbeeld, niet naar een algemeen gevoel.

Kun je geen concreet voorbeeld bedenken, dan is dat geen probleem. Misschien heb je juist een eigenschap ontdekt die je wilt onderzoeken, maar die nog niet stevig bij je ontwikkeld is.

Let op de woorden waarmee je jezelf beschrijft

‘Ik ben moedig’ klinkt definitief. ‘In nieuwe groepen ben ik meestal een van de eersten die iets zegt’ is preciezer. Die tweede formulering beschrijft gedrag dat je kunt waarnemen en laat tegelijk ruimte voor uitzonderingen.

Probeer algemene etiketten bij zelfreflectie om te zetten in concreet gedrag:

Zo kun je je beschrijvingen toetsen aan je ervaringen en ze waar nodig bijstellen.

Bewonderde eigenschappen kunnen drie dingen betekenen

Als je gefascineerd bent door een avonturier, denker, kunstenaar of iemand die rustig blijft in een lastige situatie, betekent dat niet automatisch dat je zelf net zo bent. Bewondering kan verschillende dingen aangeven:

• Je herkent de eigenschap al in jezelf: daarom voelt die vertrouwd.
• Je wilt de eigenschap ontwikkelen: je ziet haar als een mogelijke richting.
• De eigenschap vult iets aan wat je nu mist: rust kan bijvoorbeeld juist aantrekkelijk zijn in een chaotische periode.

Deze vraag kan helpen: ‘Word ik aangetrokken door iets wat ik zelf al doe, of door iets wat ik graag zou kunnen doen?’

Gebruik je toekomstige zelf als een werkhypothese

Het beeld van jezelf over tien jaar kan nieuwsgierigheid, zorgen of rust oproepen. Je hoeft het niet te gebruiken om de toekomst te voorspellen. Het is nuttiger om ermee te benoemen wat je wilt behouden en wat je verder wilt ontwikkelen.

Schrijf vier korte zinnen op:

1. Dit wil ik behouden: een eigenschap of manier van doen die nu al belangrijk voor je is.
2. Dit wil ik leren: een vaardigheid die je nog mist.
3. Zo wil ik niet worden: gedrag dat je wilt vermijden.
4. Dit wil ik onderzoeken: een idee over jezelf waar je nog niet zeker van bent.

Zo’n lijstje is nuttiger dan het vage doel ‘Ik wil succesvol zijn’, omdat het concrete punten geeft om op te letten.

Een fout is een goede kans om je beeld met de werkelijkheid te vergelijken

Je kunt veel over jezelf leren wanneer iets niet lukt. Niet omdat een fout je ‘ware persoonlijkheid’ onthult, maar omdat je ziet wat je eerste reactie is als je onder druk staat.

Na een fout kun je bijvoorbeeld opmerken:

• Ik verdedig mezelf meteen: misschien heb ik meer tijd nodig om kritiek los te zien van het gevoel dat ik word aangevallen.
• Ik bied snel mijn excuses aan: dat kan op verantwoordelijkheid wijzen, maar ook op de wens om de spanning zo snel mogelijk te beëindigen.
• Ik blijf stil: misschien wil ik eerst nadenken, maar soms stel ik zo een reactie uit die nodig is.

Verbind er niet automatisch één verklaring aan. Vraag jezelf af: Wat probeerde ik op dat moment te beschermen, wat wilde ik vermijden en wat zou ik de volgende keer anders willen doen?

Test het verschil tussen je zelfbeeld en je gedrag met kleine stappen

Denk je dat je iemand wilt zijn die zijn eigen weg kiest, dan hoef je niet meteen grote beslissingen te nemen. Begin met een klein experiment.

Je kunt bijvoorbeeld:

• je eigen mening geven tijdens een gesprek waarin je normaal alleen instemt,
• een kleine verantwoordelijkheid op je nemen bij een teamopdracht als je leiderschap wilt onderzoeken,
• iets maken zonder opdracht als je creativiteit wilt verkennen,
• iets langer doorgaan met een lastige taak als je doorzettingsvermogen bewondert.

Beoordeel na afloop niet of je ‘wel’ of ‘niet’ zo iemand bent. Let liever op wat vanzelf ging, wat ongemakkelijk voelde en wat je nog eens zou willen proberen.

Pas op voor eigenschappen die je alleen bewondert omdat ze goed klinken

Sommige eigenschappen hebben een sterk maatschappelijk imago. Moedig, onafhankelijk of uitzonderlijk zijn klinkt aantrekkelijk. Dat betekent niet dat juist die eigenschappen jouw prioriteit moeten zijn.

Misschien hecht je meer waarde aan stabiliteit, betrouwbaarheid of een rustig leven, ook al klinken die minder indrukwekkend. Zelfreflectie is nuttig wanneer je kunt onderscheiden wat je echt wilt en wat alleen goed klinkt in het beeld dat je van jezelf hebt.

Deze vraag kan helpen: ‘Zou ik deze eigenschap nog steeds willen ontwikkelen als niemand haar zou zien en niemand me ervoor zou prijzen?’

Tegenstrijdige eigenschappen kunnen allebei bij je passen

Een tiener kan avontuur willen en tegelijk behoefte hebben aan zekerheid. Je kunt graag onder mensen zijn en ook veel tijd alleen nodig hebben. Je kunt moedig zijn wanneer je je mening verdedigt en onzeker worden in een nieuwe omgeving.

Dat is geen bewijs dat je niet oprecht bent. Gedrag verandert met de situatie. Daarom is ‘In deze situatie gedraag ik me zo’ vaak nauwkeuriger dan één vaste beschrijving van je persoonlijkheid.

Vergelijk drie bronnen, niet alleen je eigen gevoel

Bij een eigenschap die voor je belangrijk is, helpt het om naar drie soorten informatie te kijken:

1. Je zelfbeeld: hoe je jezelf ziet.
2. Concreet gedrag: wat je in vergelijkbare situaties daadwerkelijk hebt gedaan.
3. Feedback: wat mensen die je in verschillende omgevingen kennen, bij je opmerken.

Als deze drie bronnen ongeveer overeenkomen, is je beeld van jezelf steviger onderbouwd. Verschillen ze van elkaar, dan ontstaat een interessante vraag om verder te onderzoeken.

Misschien zie je jezelf als stil, terwijl klasgenoten vinden dat je in een groep vaak het woord neemt. Probeer niet meteen te beslissen wie gelijk heeft, maar kijk naar de context. Misschien ben je stil bij onbekenden en juist actief bij mensen die je vertrouwt.

Persoonlijke groei begint niet met je hele persoonlijkheid repareren

Na zelfreflectie kun je een lange lijst maken van alles wat je wilt veranderen. Zo’n lijst leidt vaak tot versnippering.

Kies één eigenschap of gedragsvorm die juist nu belangrijk voor je is. Bepaal vervolgens welk gedrag laat zien dat je vooruitgang boekt.

In plaats van ‘Ik wil meer zelfvertrouwen’ kun je proberen: ‘Ik geef deze week één keer mijn mening, ook als ik niet weet of anderen het met me eens zijn.’ In plaats van ‘Ik wil creatiever zijn’: ‘Bij één opdracht bedenk ik drie mogelijkheden voordat ik de eerste kies.’

Een eenvoudig stappenplan om je huidige en ideale zelf te vergelijken

Gebruik deze zes stappen voor je zelfreflectie:

1. Benoem de eigenschap: wat trekt je aan in het beeld van je ideale zelf?
2. Vertaal haar naar gedrag: wat zou iemand met deze eigenschap concreet doen?
3. Zoek bewijs uit het verleden: wanneer heb je je al eens zo gedragen?
4. Zoek ook naar het tegenovergestelde: wanneer reageerde je heel anders?
5. Probeer een klein experiment: creëer een situatie waarin je de eigenschap kunt testen.
6. Stel je zelfbeeld bij: baseer dat op je ervaringen, niet op hoe je graag wilt overkomen.

Zo wordt zelfreflectie een praktisch hulpmiddel in plaats van een verzameling mooie beschrijvingen. Je hoeft niet precies te weten wie je voor altijd bent. Het is nuttiger om te weten wat je vandaag bij jezelf opmerkt, wat je wilt ontwikkelen en met welke kleine stap je dat kunt toetsen.