Być może chcesz uchodzić za osobę odważną, spokojną, kreatywną albo godną zaufania. Taki obraz może być pomocny, ale łatwo zamienia się w etykietę: „powinienem być odważny”, „jestem tym rozsądnym” albo „zawsze muszę wspierać innych”. Trafniejsza autorefleksja zaczyna się wtedy, gdy oddzielasz wyobrażenie o tym, kim chcesz być, od dowodów na to, jak zachowujesz się dzisiaj.
Różnica między tymi dwoma obrazami nie oznacza porażki. Może wskazać kierunek rozwoju, ale też ujawnić, że pewną cechę bardziej podziwiasz, niż rzeczywiście chcesz rozwijać. Nie chodzi o stworzenie ostatecznego opisu swojej osobowości. Lepiej sprawdzić, które wyobrażenia wynikają z twoich doświadczeń, a które dopiero warto przetestować w praktyce.
Idealne ja jest wyobrażeniem, a nie dowodem
Gdy ktoś chce być postrzegany jako zdeterminowany lider albo niezależna osoba, która sama wyznacza sobie drogę, mówi tym coś ważnego o swoich wartościach. Nie oznacza to jednak, że zachowuje się w ten sposób w każdej sytuacji.
Warto rozdzielić odpowiedź na dwie części:
- Co podziwiam w tej cesze? Na przykład odwagę, rzetelność, spokój albo kreatywność.
- W jakich sytuacjach ta cecha przejawiła się w moim zachowaniu? Poszukaj konkretnego przykładu, a nie ogólnego wrażenia.
Jeśli nie przychodzi ci do głowy żaden przykład, to nie problem. Być może właśnie odkrywasz cechę, którą chcesz poznać lepiej, a nie taką, którą masz już dobrze rozwiniętą.
Zwróć uwagę na słowa, którymi opisujesz siebie
Zdanie „jestem odważny” brzmi jak ostateczny werdykt. Precyzyjniej byłoby powiedzieć: „W nowych grupach zwykle odzywam się jako jedna z pierwszych osób”. Druga wersja opisuje zachowanie, które można zaobserwować, i pozostawia miejsce na wyjątki.
Podczas autorefleksji spróbuj zamieniać ogólne etykiety na konkretne zachowania:
| Etykieta | Dokładniejszy opis |
|---|---|
| Jestem odważny | Potrafię zabrać głos, gdy się z czymś nie zgadzam, nawet jeśli jest to nieprzyjemne |
| Jestem spokojny | Gdy pojawia się problem, zwykle najpierw zastanawiam się nad kolejnym krokiem |
| Jestem rzetelny | Większość ustaleń realizuję w terminie albo z wyprzedzeniem informuję o trudnościach |
| Jestem kreatywny | Przy otwartym zadaniu zazwyczaj proponuję więcej niż jedno rozwiązanie |
Takie sformułowania można zestawić z własnymi doświadczeniami i w razie potrzeby skorygować.
Podziw dla danej cechy może oznaczać trzy różne rzeczy
Jeśli fascynuje cię podróżnik, myśliciel, artysta albo osoba, która potrafi zachować spokój w trudnej sytuacji, nie musi to oznaczać, że jesteś do niej podobny. Podziw może mieć różne źródła.
- Już rozpoznajesz tę cechę u siebie: dlatego jest ci bliska.
- Chcesz ją rozwijać: pociąga cię jako możliwy kierunek.
- W pewien sposób wypełnia to, czego dziś ci brakuje: na przykład spokój może być szczególnie atrakcyjny w okresie pełnym chaosu.
Pomocne może być pytanie: „Czy pociąga mnie w tej osobie coś, co już robię, czy coś, czego chciałbym się nauczyć?”
Traktuj przyszłe ja jako roboczą hipotezę
Wyobrażenie siebie za dziesięć lat może budzić ciekawość, niepokój albo spokój. Nie musi służyć do przewidywania przyszłości. Lepiej wykorzystać je do nazwania tego, czego nie chcesz utracić, oraz tego, co chcesz rozwijać.
Spróbuj zapisać cztery krótkie zdania:
- Chcę zachować: jedną ważną dla ciebie cechę lub sposób działania, który jest obecny już dziś.
- Chcę się nauczyć: jednej umiejętności, której jeszcze ci brakuje.
- Nie chcę się stać: opisz zachowanie, którego chcesz unikać.
- Chcę sprawdzić: jedno wyobrażenie o sobie, co do którego nie masz pewności.
Taki zapis jest bardziej użyteczny niż nieprecyzyjny cel „chcę odnieść sukces”, bo wskazuje konkretne obszary, które można obserwować.
Błąd pomaga zestawić wyobrażenia z rzeczywistością
Wiele można się o sobie dowiedzieć, gdy coś pójdzie nie tak. Nie dlatego, że błąd ujawnia „prawdziwą osobowość”, lecz dlatego, że pokazuje pierwszą reakcję pod presją.
Po błędzie możesz zauważyć na przykład, że:
- Od razu się bronisz: być może potrzebujesz więcej czasu, by oddzielić krytykę od poczucia zagrożenia.
- Szybko przepraszasz: może to wynikać z poczucia odpowiedzialności, ale też z chęci jak najszybszego zakończenia napiętej sytuacji.
- Milkniesz: być może musisz najpierw przemyśleć sprawę, ale czasem w ten sposób odkładasz reakcję, która jest potrzebna.
Nie szukaj jednej automatycznej interpretacji. Zapytaj siebie: Co próbowałem wtedy chronić, czego chciałem uniknąć i co chciałbym zrobić inaczej następnym razem?
Różnicę między obrazem siebie a zachowaniem najlepiej sprawdzać małymi krokami
Jeśli myślisz, że chcesz być osobą podążającą własną drogą, nie musisz od razu podejmować wielkich życiowych decyzji. Wystarczy niewielki eksperyment.
Możesz na przykład:
- wyrazić własne zdanie w dyskusji, w której zwykle tylko przytakujesz,
- wziąć na siebie niewielką odpowiedzialność w pracy zespołowej, jeśli chcesz sprawdzić, jak odnajdujesz się w roli lidera,
- stworzyć coś bez szczegółowych wytycznych, jeśli pociąga cię kreatywność,
- poświęcić trudnemu zadaniu nieco więcej czasu, jeśli podziwiasz wytrwałość.
Po eksperymencie nie oceniaj, czy „jesteś” albo „nie jesteś” określonym typem człowieka. Zwróć raczej uwagę na to, co przyszło ci naturalnie, co było trudne i do czego chciałbyś wrócić.
Uważaj na cechy, które podziwiasz tylko dlatego, że dobrze brzmią
Niektóre cechy mają silny społeczny wizerunek. Odwaga, niezależność czy wyjątkowość brzmią atrakcyjnie, ale nie oznacza to, że właśnie one muszą być dla ciebie najważniejsze.
Możliwe, że bardziej cenisz stabilność, rzetelność albo spokojne życie, choć mówi się o nich mniej spektakularnie. Autorefleksja jest pomocna, gdy potrafisz odróżnić to, czego naprawdę chcesz, od tego, co tylko dobrze brzmi w wyobrażeniu o sobie.
Może pomóc pytanie: „Gdyby nikt nie widział tej cechy i nikt mnie za nią nie chwalił, czy nadal chciałbym ją rozwijać?”
Sprzeczne cechy również mogą być prawdziwe
Nastolatek może pragnąć przygód, a jednocześnie potrzebować bezpieczeństwa. Może lubić przebywać z ludźmi, ale też potrzebować dużo czasu w samotności. Może odważnie bronić swojego zdania, a zarazem czuć niepewność w nowym otoczeniu.
Takie różnice nie świadczą o nieszczerości. Zachowanie zmienia się zależnie od sytuacji. Dlatego trafniej powiedzieć „w tej sytuacji zachowuję się w ten sposób” niż tworzyć jeden sztywny opis osobowości.
Porównuj trzy źródła informacji, nie tylko własne odczucia
Gdy zastanawiasz się nad ważną cechą, warto uwzględnić trzy rodzaje informacji:
- Własny obraz: jak postrzegasz siebie.
- Konkretne zachowanie: co rzeczywiście zrobiłeś w podobnych sytuacjach.
- Informacje zwrotne: co zauważyły osoby znające cię w różnych okolicznościach.
Jeśli wszystkie trzy źródła są mniej więcej zgodne, twoje wyobrażenie o sobie ma mocniejsze podstawy. Jeśli się różnią, pojawia się ciekawy temat do dalszego sprawdzenia.
Możesz na przykład uważać się za osobę cichą, podczas gdy koledzy z klasy postrzegają cię jako kogoś, kto często zabiera głos w grupie. Zamiast rozstrzygać, kto ma rację, przyjrzyj się kontekstowi: być może milczysz wśród nieznajomych, a jesteś aktywny wśród osób, którym ufasz.
Rozwój osobisty nie zaczyna się od naprawiania całej osobowości
Po chwili autorefleksji może powstać długa lista rzeczy, które chcesz zmienić. Taka lista często jednak prowadzi do rozproszenia.
Wybierz jedną cechę lub sposób zachowania, który ma dla ciebie znaczenie właśnie teraz. Następnie określ zachowanie, po którym poznasz, że robisz postępy.
Zamiast „chcę być pewniejszy siebie” możesz spróbować: „Raz w tym tygodniu wyrażę własne zdanie, nawet jeśli nie wiem, czy inni się z nim zgodzą”. Zamiast „chcę być bardziej kreatywny”: „Przy jednym zadaniu wymyślę trzy możliwości, zanim wybiorę pierwszą”.
Prosty sposób na porównanie dzisiejszego i idealnego ja
Do autorefleksji możesz wykorzystać sześć kroków:
- Nazwij cechę: co pociąga cię w twoim idealnym obrazie siebie.
- Przełóż ją na zachowanie: co konkretnie robiłaby osoba mająca tę cechę.
- Znajdź przykład z przeszłości: kiedy już tak się zachowałeś.
- Poszukaj sytuacji przeciwnej: kiedy zareagowałeś zupełnie inaczej.
- Przeprowadź mały eksperyment: stwórz okazję, by sprawdzić tę cechę.
- Skoryguj obraz siebie: oprzyj go na doświadczeniach, a nie na tym, jak chcesz być postrzegany.
Dzięki temu autorefleksja staje się praktycznym narzędziem, a nie zbiorem ładnie brzmiących opisów. Nie musisz raz na zawsze wiedzieć, kim jesteś. Ważniejsze jest to, co dziś w sobie dostrzegasz, co chcesz rozwijać i jakim małym krokiem możesz to sprawdzić.