Kinderen leren van rol te wisselen wanneer het team dat nodig heeft

Bij een groepsopdracht neemt het ene kind vanzelf het woord, begint een ander de materialen te ordenen en wacht een derde af wat de rest zegt. Als die rollen steeds hetzelfde blijven, kan een kind denken dat een ‘leider’ degene is die beslist en dat de anderen alleen maar volgen. Het is nuttiger om te laten zien dat een goed team verschillende rollen nodig heeft en dat die per situatie kunnen veranderen.

Kinderen van 10 tot 12 jaar kunnen niet alleen hun eigen taak zien, maar ook begrijpen wat de groep als geheel nodig heeft. Bij de ene opdracht is het belangrijk om snel een beslissing te nemen, bij de andere om ideeën te horen, het team aan te moedigen of een toegewezen taak zorgvuldig af te ronden. Het doel is dus niet om van elk kind een ‘leider’ te maken, maar om het te leren herkennen hoe het het team op dat moment het beste kan helpen.

Een teamrol is geen etiket

Als een kind een groep goed heeft georganiseerd, betekent dat niet dat het bij elke volgende opdracht opnieuw de organisator moet zijn. Een stiller kind hoeft ook niet altijd de observator te blijven.

Zie rollen als tijdelijke manieren om bij te dragen. Soms heeft een team iemand nodig die richting geeft. Op een ander moment is juist iemand nodig die verschillende meningen bij elkaar brengt, een groepslid betrekt dat over het hoofd wordt gezien of onafgerond werk afmaakt.

Vraag eerst wat het team nodig heeft

Stel vóór het verdelen van de taken een korte vraag: ‘Wat is op dit moment het grootste probleem van ons team?’ Het antwoord kan uiteenlopen. Misschien weet de groep niet hoe ze moet beginnen, zijn er te veel ideeën, is er tijd tekort, doet iemand niet mee of is er onenigheid ontstaan.

Pas daarna is het zinvol om te bepalen wie wat doet. Zo leren kinderen dat rollen niet alleen worden verdeeld op basis van populariteit of wie het hardst praat.

Verdeel taken op basis van talent én werkbelasting

De eenvoudige regel ‘laat degene die er het best in is het doen’ kan op korte termijn werken, maar heeft bij herhaling een nadeel. Het meest vaardige teamlid krijgt dan steeds meer werk, terwijl anderen minder kansen krijgen om iets uit te proberen.

Let bij het verdelen daarom op twee dingen: wie de juiste vaardigheden voor de taak heeft en of de werkbelasting eerlijk verdeeld is. Als één teamlid bijvoorbeeld het fysiek zwaardere deel aankan, kunnen de anderen een andere verantwoordelijkheid op zich nemen. En als iemand goed kan presenteren, hoeft diegene niet bij elk project namens de hele groep te spreken.

Deze vragen kunnen helpen:

• Wie heeft ervaring met deze taak?
• Wie kan ermee oefenen?
• Wie heeft al veel te doen?
• Kunnen we de zware taak opdelen of elkaar daarin afwisselen?

Zo leert het team sterke punten te benutten zonder dat ze betekenen dat iemand altijd hetzelfde moet doen.

Laat tijdelijk leiding geven aan wie het beste overzicht heeft

Soms moet een team sneller beslissen. Dat betekent niet dat er één vaste leider moet zijn. Iemand met het beste overzicht of de meeste ervaring kan tijdelijk de leiding nemen over een deel van de opdracht.

Bij een logische puzzel kan een kind leidinggeven als het de mogelijkheden goed kan ordenen. Bij een bouwwerk kan degene coördineren die inzicht heeft in de constructie. Voor een presentatie kan de leiding overgaan naar iemand die de tijd en de volgorde van de onderdelen bewaakt.

Luisteren is een actieve teamrol

Een kind kan denken alleen bij te dragen als het zelf met een idee komt. Toch kan iemand ook belangrijk zijn door anderen te helpen hun standpunt uit te leggen en te zien waar voorstellen elkaar overlappen.

Dat is niet hetzelfde als passief zwijgen. Actief luisteren kan er bijvoorbeeld zo uitzien:

• twee verschillende voorstellen in eigen woorden samenvatten;
• vragen waarin de voorstellen overeenkomen;
• nagaan of iedereen de ruimte heeft gekregen om iets te zeggen;
• benoemen welke vraag het team nog niet heeft opgelost.

Zo zien kinderen dat invloed in een team niet alleen ontstaat door luid je eigen idee te verdedigen.

Een ondersteuner hoeft niet alleen aan te moedigen

Als het team energie verliest, is aanmoedigen vaak de eerste reactie. Soms ligt het probleem echter niet bij een gebrek aan motivatie, maar bij vermoeidheid, een onduidelijke taak of het gevoel dat het werk nooit afkomt.

Ondersteuning begint daarom met de vraag: ‘Wat houdt ons nu het meest tegen?’ Het antwoord kan leiden tot een korte pauze, een eenvoudigere taak, een andere verdeling van het werk of uitleg over de volgende stap.

Zo leren kinderen dat helpen niet betekent dat je anderen moet aansporen om enthousiast te zijn. Het is nuttiger om de oorzaak van het probleem op te merken en daarop te reageren.

Een kind hoeft bij een conflict niet automatisch te bemiddelen

Als twee teamleden ruzie maken, kan een derde meteen willen beslissen wie gelijk heeft. Dat is niet altijd nodig. Soms is het genoeg om beide kinderen kort hun kant van het verhaal te laten vertellen en daarna terug te gaan naar wat het team moet oplossen.

Een praktische aanpak bestaat uit vier stappen:

1. Stop persoonlijke aanvallen: breng het gesprek terug naar het probleem.
2. Luister naar beide kanten: zonder meteen een winnaar aan te wijzen.
3. Benoem het gezamenlijke doel: wat moet het team nog afronden?
4. Kies een volgende stap: een compromis, één mogelijkheid uitproberen of een korte pauze nemen.

Gaat het conflict verder dan een gewone meningsverschil, duurt het lang of wordt het vernederend of dwingend, dan is het passend om een volwassene erbij te betrekken.

Een observator is pas nuttig als die iets kan inbrengen

Sommige kinderen kijken liever eerst wat er gebeurt en denken daarover na. Ook dat kan een waardevolle teamrol zijn. Het wordt een probleem als observeren een manier wordt om verantwoordelijkheid te ontwijken.

Een observator kan waarde toevoegen door een terugkerend probleem op te merken, de tijd bij te houden, te controleren of een deel van de opdracht niet wordt vergeten of aan te geven dat iemand niet meedoet.

Goed observeren leidt tot nuttige informatie of een passende actie. Als een kind alleen afwacht tot anderen beslissen, is dat nog geen volwaardige teamrol.

Onderzoek na een mislukking hoe het team werkte, niet wie schuld had

Na een verloren wedstrijd of een mislukt project is het makkelijk om te zoeken naar degene die een fout maakte. Voor het leerproces is het nuttiger om naar de hele aanpak te kijken.

De groep kan zichzelf vier vragen stellen:

• Wat ging goed?
• Waar verloren we tijd of informatie?
• Was het werk eerlijk verdeeld?
• Welke rol of verantwoordelijkheid zouden we de volgende keer veranderen?

Zo begrijpen kinderen dat een mislukking niet hoeft te betekenen dat iemand een ‘slechte teamspeler’ is. Soms lag het probleem bij de taakverdeling, de communicatie of de timing.

Oefen het afwisselen van rollen met één opdracht

Je hebt geen ingewikkeld programma nodig om dit te oefenen. Een groepsopdracht waarbij de rollen bewust wisselen is genoeg.

Bij het bouwen van een toren of het oplossen van een puzzel kun je het werk bijvoorbeeld in drie korte rondes verdelen. In elke ronde coördineert een ander kind, houdt iemand anders de tijd bij en controleert een derde of alle ideeën aan bod komen. Daarna wisselen de rollen.

Vraag na afloop niet alleen wie de beste leider was. Deze vragen zijn nuttiger:

• In welke rol vond je het werken het makkelijkst?
• Welke rol was moeilijk voor je?
• Wanneer had het team meer besluitvaardigheid nodig en wanneer juist meer luisterbereidheid?
• Welke rolwisseling heeft het resultaat verbeterd?

De volwassene moet geen rollen toewijzen op basis van karakter

Als een volwassene steeds zegt ‘jij bent communicatief, dus jij presenteert’ of ‘jij bent rustig, dus jij schrijft mee’, kan die onbedoeld dezelfde rolverdeling versterken.

Het is beter om uit te gaan van de opdracht van dat moment en tegelijk ruimte te geven om te experimenteren. Een kind dat vaak organiseert, kan een keer de luisteraar zijn. Een kind dat meestal stil is, kan een kort onderdeel leiden dat het goed kent.

Niet elk kind hoeft elke rol even goed te kunnen vervullen. Het doel is het gedragsrepertoire uit te breiden, niet de natuurlijke verschillen tussen kinderen uit te wissen.

Een eenvoudige aanpak voor elke teamopdracht

Voor een project, spel of gezamenlijk probleem kun je een korte aanpak gebruiken die maar een paar minuten kost:

1. Benoem het doel: wat moet het team bereiken?
2. Breng de behoeften in kaart: wat wordt waarschijnlijk het moeilijkste onderdeel?
3. Verdeel de eerste rollen: op basis van vaardigheden, werkbelasting en bereidheid om iets te proberen.
4. Spreek een evaluatiemoment af: wanneer kijken jullie of de verdeling werkt?
5. Verander de rollen als dat nodig is: zonder dat dit voelt als een straf of een mislukking.
6. Bespreek achteraf de samenwerking: wat hielp het team, niet alleen wie individueel het best presteerde?

Zo leert een kind stap voor stap dat samenwerken geen wedstrijd om de leiderspositie is. Het draait om het gezamenlijke doel zien, je rol aan de situatie aanpassen en soms leidinggeven, soms luisteren of ondersteunen, en soms je eigen taak zorgvuldig afronden.